Sufir3d

ερευνώντας τις δυνατότητες και τις ενέργειες που γεννάει η εποχή μας

Πρωταγόρας – Feyerabend- Μιχάλης Ράπτης(Πάμπλο) – Από το δημοκρατικό σχετικισμό στην Γενικευμένη κοινωνική αυτοδιαχείριση

by Δημήτρης Αργυρός on 12 Μαΐου 2017

Ακολουθεί η εισήγηση μου στο επιστημονικό συμπόσιο «Το πεδίο της κοινωνικής και πολιτικής φιλοσοφίας». Αφιερωμένο στο Παναγιώτη Νούτσο, Ομότιμο Καθηγητή κοινωνικής και πολιτικής Φιλοσοφίας. Που πραγματοποιήθηκε στα Γιάννενα στις 5-6 ΜΑΗ 2017 στα «παλαιά σφαγεία» στο πνευματικό κέντρο Δ. ΧΑΤΖΗΣ 

Αγαπητοί σύνεδροι, αγαπητοί συνάδελφοι, αγαπητοί φίλοι νιώθω μια ιδιαίτερη τιμή που συμμετέχω στο συνέδριο προς τιμή του αγαπημένου μου καθηγητή Παναγιώτη Νούτσου, για τον οποίο νιώθω μια βαθιά και μεγάλη εκτίμηση.

Τον Παναγιώτη που τον πρωτογνώρισα στις αρχές της δεκαετίας του 1990 ως εισηγητή σε ένα σεμινάριο ανέργων που διοργάνωσε ο Δήμος Ιωαννιτών και υπήρξε για μένα μια πηγή έμπνευσης για να μυηθώ στην σοσιαλιστική σκέψη, και πράξη.

Για την αγάπη και την συμπάθεια του στο πρόσωπο μου, τον ευχαριστώ από τα βάθη της καρδίας μου.

Στην παρουσίαση που ακολουθεί το κύριο ερώτημα που θα με απασχολήσει είναι το εξής: Τι είναι αυτό που συνδέει τον Φεγεράμπεντ, έναν αναρχικό της φιλοσοφίας της επιστήμης, και τον Μιχάλη Ράπτη, τον Μισέλ Πάμπλο, ένα επαναστάτη μαρξιστή, ηγετική μορφή του παγκόσμιου τροτσκιστικού κινήματος. Με μια συμπληρωματική ερώτηση να είναι: Σε τι αποσκοπεί αυτός ο συνδυασμός και κάτω από ποια οπτική γίνεται;

Πρόκειται για ερωτήματα τα οποία εντάσσω σε μια συνολικότερη προβληματική, στο πλαίσιο της διπλωματικής εργασίας που εκπονώ αυτόν τον καιρό μου για το μεταπτυχιακό μου.

Εξαρχής θα δώσω την απάντηση και στην συνέχεια θα επιχειρήσω να την αναλύσω: Η απάντηση που δίνω είναι πως αυτό που συνδέει αυτά τα δυο πνεύματα, είναι η αρχαιοελληνική δημοκρατική παράδοση, το διαφωτιστικό πνεύμα των σοφιστών, οι Πρωταγόρειοι δημοκρατικοί κόσμοι.

Απαντήσεις που τοποθετούνται εντός των ορίων μιας ιστορίας της φιλοσοφίας της χειραφέτησης, στο γίγνεσθαι των ιστορικών/ φιλοσοφικών εκφράσεων της υπόθεσης της κοινωνικής απελευθέρωσης, τοποθετούνται στο τόπο και στον χρόνο της διαλεκτικής ενότητας της «κριτικής των όπλων» και του «όπλου της κριτικής».

Στο πρώτο μέρος της παρουσίασης θα αναφερθώ στον Πρωταγόρα του Φεγεράμπεντ, στο δεύτερο μέρος στο Πρωταγόρα του Μισέλ Πάμπλο, και στο τρίτο μέρος θα εντάξω την συζήτηση στο εσωτερικό του κόσμου των “δυναμικών της χειραφέτησης”[1].

Προτού προχωρήσω στην διερεύνηση του Πρωταγόρα του Φεγεράμπεντ και του Πρωταγόρα του Μιχάλη Ράπτη να μου επιτρέψετε να επισημάνω 2 κομβικά ζητήματα.

Α. Λόγω χρόνου παίρνω ως δεδομένη την συζήτηση σχετικά με τους σοφιστές -τους πρώτους αυτούς διαφωτιστές κατά τον Χέγκελ – και το καθοριστικό ρόλο του Πρωταγόρα.

Για τις ανάγκες της παρουσίασης στον Πρωταγόρα συγκρατώ τα παρακάτω σημεία:

1)Τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα της σκέψης του, που έθετε ως μέτρο των πραγμάτων τον άνθρωπο[2], 2) τον γνωσιολογικό σχετικισμό του, 3) την πίστη του πως μια δημοκρατική πολιτεία μπορεί να διδάξει την πολιτική ηθική[3].

Β. Και πάλι λόγω χρόνου παίρνω ως δεδομένη την συζήτηση για το ιστορικίστικο ρεύμα της φιλοσοφία της επιστήμης, ενώ αντίστοιχα στο Φεγεράμπεντ συγκρατώ τα παρακάτω σημεία:

1) Για τον Φεγεράμπεντ η επιστήμη είναι απλώς μια από τις πολλές ιδεολογίες που θέτουν την κοινωνία σε κίνηση, και έτσι θα πρέπει να αντιμετωπίζεται[4]. 2) στην παραγωγή της γνώσης «όλα επιτρέπονται»[5] 3) Ο Φεγεράμπεντ τοποθετεί σε μια ισότητα κάθε παράδοση και κάθε μορφή ζωής. 4) Ο Φεγεράμπεντ υποστηρίζει με συνέπεια τον διαχωρισμό επιστήμης και κράτους, αλλά και τον έλεγχο της επιστήμης από λαϊκές επιτροπές, από επιτροπές ανθρώπων που μοχθούν για την αλλαγή, από επιτροπές ώριμων ανθρώπων[6].

Αλλά ας μπούμε στην ανάλυση του Πρωταγόρα του Φεγεράμπεντ.

  • Ο Πρωταγόρας του Φεγεράμπεντ

Ο Φεγεράμπεντ -αυτός ο «αστόχαστος ντανταϊστής»-, κτίζει την σχέση του με τον Πρωταγόρα, μέσα στα πλαίσια του δημοκρατικού σχετικιστικού παραδείγματος[7].

Στον Φεγεράμπεντ -μέσα από την σχέση του και με τον Πρωταγόρα- ο γνωσιολογικός πλουραλισμός επιτρέπει σε όλες τις απόψεις να μετέχουν στην «εκκλησία του δήμου».

Αντίστοιχα και οι δυο στοχαστές συμφωνούν σε μια ισότητα και δημοκρατία παραδόσεων και «μορφών ζωής», ακόμη και αν αυτό δεν αρέσει στην πλειοψηφία των ανθρώπων.

Ταυτόχρονα όμως και οι δυο στοχαστές θέτουν το «ήθος», και την «δίκη» ως βάση της συγκρότησης μιας πραγματικά δημοκρατικής πολιτείας.

Με την δημοκρατική συμμετοχή να είναι αυτή η ενέργεια που οικοδομεί την δημοκρατική ελεύθερη κοινωνία. Αλλά για να υπάρξει συμμετοχή πρέπει να υπάρχει γνώση και συνειδητοποίηση, πρέπει να έχουμε μορφωμένους, συνειδητοποιημένους και ώριμους πολίτες.

Με την μόρφωση των πολιτών να την αναλαμβάνει η δημοκρατική πολιτεία και όχι οι σοφοί, οι τεχνοκράτες, οι διανοούμενοι και  οι ειδικοί. Η ίδια αυτή η δημοκρατική πολιτεία είναι ο σοφός βασιλιάς που με σύνεση κυβερνάει. 

2) Ο Πρωταγόρας του Πάμπλο

Αντίστοιχα ο Πάμπλο κτίζει την σχέση του με τον Πρωταγόρα στο πλαίσιο ενός αναστοχασμού της επαναστατικής σκέψης και πράξης. Σε αντιπαράθεση τόσο με τον σταλινισμό του «υπαρκτού σοσιαλισμού», όσο και με τις δυτικές κοινοβουλευτικές ολιγαρχίες του υπαρκτού καπιταλισμού.

Με γνώμονα την προοπτική της «Γενικευμένης κοινωνικής αυτοδιαχείρισης»[8], που είναι η ποιοτική μεταβολή της προοπτικής της «εργατικής αυτοδιαχείρισης». Στην «Γενικευμένη κοινωνική αυτοδιαχείριση» σε ολόκληρο το κοινωνικό πεδίο και όχι μόνο στους τόπους εργασίας, την εξουσία και τον πλούτο, τον κατέχουν οι ενεργοί εργαζόμενοι πολίτες και όχι οι κεφαλαιοκράτες, το κόμμα / κράτος, οι ειδικοί και οι τεχνοκράτες.

Για τον Μιχάλη Ράπτη οι αρχές της αυτοδιαχειριζόμενης δημοκρατίας βρίσκονται καταρχήν στην αρχαία άμεση δημοκρατία. Στο Μισέλ Πάμπλο η έννοια της αυτοδιαχείρισης ως το κύριο περιεχόμενου περιεχόμενο του σοσιαλισμού: χρωστά πολλά τον «ανεπανάληπτο πειραματισμό της αθηναϊκής δημοκρατίας του Περικλή και του Πρωταγόρα».[9]

Στο Μιχάλη Ράπτη ο Πρωταγόρας, οι σοφιστές και η αρχαία δημοκρατική παράδοση εντάσσονται ως οργανικό στοιχείο μιας διαρκούς επαναστατικής κίνησης. Μια κίνηση που ξεκινώντας από την «Αθήνα» συναντάει την «Ιερουσαλήμ», την χριστιανική οικουμενικότητα, το αναγεννησιακό πνεύμα, τον Σπινόζα, το Χέγκελ, το Μαρξ, και το Φρόιντ, τους μπολσεβίκους του Λένιν και του Τρότσκι.

Και πάντα, μα πάντα, επιστρέφει στην «εκκλησία του δήμου», στην αρχαία αγορά, στο πνεύμα του Πρωταγόρα και του Περικλή, αλλά και στο πνεύμα του μαντείου της «Δωδώνης», συνδυάζοντας το «λογισμό και το όνειρο» του ποιητή, πρόκειται για πλουραλισμό παραδόσεων που στρατεύονται στην προοπτική της καθολικής χειραφέτησης.

  • Στην προοπτική των δυναμικών της χειραφέτησης

Αγαπητοί σύνεδροι σε αυτό το τρίτο μέρος θα επικεντρωθώ σε τρία σημεία, που λόγω χρόνου θα είναι σε ένα βαθμό σχηματικά.

1) Τόσο η θεώρηση και η οπτική του Φεγεράμπεντ, όσο και αυτή του Μιχάλη Ράπτη βρίσκονται σε μια φιλοσοφική ασυμμετρία[10], που η μια δεν αποκλείει την άλλη, αντίθετα στα πλαίσια μιας αγωνιστικής πλουραλιστικής θέασης- κάτω από συγκεκριμένες προϋποθέσεις – η πρώτη θεώρηση δύναται να συνεισφέρει στην άλλη.

Και στις δυο θεωρήσεις, εμφανίζονται κοινά στοιχεία, που εκκινούν την προβληματική τους, από το παράδειγμα του ρομαντικού αντικαπιταλισμού, με την κάθε μια θεώρηση να δίνει διαφορετικές απαντήσεις που δείχνουν όμως κοινούς τόπους προβληματισμού.

2) τα στοιχείο μιας σύγχρονης κοινωνίας είναι η πολυπλοκότητα, η πολυσημία, η ασυμμετρία και η ανισομετρία. Στοιχεία που αναδεικνύουν ,ως τα κυρίαρχα οργανικά στοιχεία των σύγχρονων κοινωνιών, έναν συνδυασμό πλουραλισμού, εκλεκτικισμού και σχετικισμού.

Ζούμε στην εποχή που είναι κοινός τόπος η ρήση: τα «πάντα επιτρέπονται». Μια θέση που σε μεγάλο βαθμό και σε ένα γενικότερο πλαίσιο δεν ισχύει. Όλες οι παραδόσεις, όλες οι «μορφές ζωής» δεν ξεκινούν από το ίδιο σημείο εκκίνησης και ούτε κατέχουν το ίδιο δυναμικό ισχύος. Ενώ παραμένει ανοικτό ερώτημα, αν πρέπει και μπορούν, τα πάντα να επιτρέπονται;

Μια ουσιαστική ισότητα και ελευθερία παραδόσεων και μορφών ζωής προϋποθέτει μια ισότητα οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής ισχύος. Προϋποθέτει ο πλούτος και η εξουσία να είναι σε μεγάλο βαθμό διαμοιρασμένος σε όλους τους πολίτες. Προϋποθέτει και ως τελικό κριτήριο το «ήθος» και την «δίκη».

Με την αυτοδιαχείριση να «είναι… το συνώνυμο της δημοκρατικής οργάνωσης και διαχείρισης της μοντέρνας κοινωνικής ζωής, στο πλούτο και την πολυπλοκότητα της»[11]όπως γράφει και ο Μισέλ Πάμπλο.

Κατά συνέπεια από την οπτική του πλουραλισμού, της πολυμορφίας και της άμεσης δημοκρατίας, το δημοκρατικό πνεύμα του Πρωταγόρα, ο δημοκρατικός σχετικισμός του Φεγεράμπεντ και η «γενικευμένη κοινωνική αυτοδιαχείριση» εντάσσονται σε ένα αναστοχασμό των δυναμικών της απελευθερωτικής διαδικασίας.

3) Οι παραπάνω θέσεις γεννούν ένα συμπληρωματικό ερώτημα που θα με απασχολήσει στο πλαίσιο της διπλωματικής μου εργασία για το μεταπτυχιακό ως τμήμα της επιστημολογικής προσέγγισης του ταξικού πεδίου.

Το ερώτημα που θέτω είναι: Μήπως εντός των πλαισίων μιας ανοικτής διαλεκτικής ολότητας ο Πρωταγόρας Φεγεράμπεντ και ο Πρωταγόρας του Πάμπλο συγκροτούν μια σχέση ανισόμετρης και συνδυασμένης ανάπτυξης[12];

Με τον πλουραλισμό να μην τείνει σε μια σχετικοκρατία[13], αλλά να αναδεικνύει την δυνατότητα μιας απελευθερωτικής και απελευθερωμένης ενότητας υποκειμένου/ αντικειμένου;

Με το βαθύτατο νόημα των πραγμάτων και των καταστάσεων να είναι η αγάπη και όχι η διάνοια, όπως γράφουν με διαφορετικό τρόπο τόσο ο Φεγεράμπεντ, όσο και ο Μιχάλης Ράπτης.

Με την αγάπη, την διαλεκτική της αγάπης να είναι η μόνη ενέργεια που δύναται να αλλάξει ριζικά τα πράγματα αλλά και εμάς.

 

Δημήτρης Αργυρός

[1] Δ. Αργυρός, Οι Δυναμικές της χειραφέτησης, από το «δικαστήριο της ιστορίας» στους «ελεύθερους συνεταιρισμένους παραγωγούς», Εκδόσεις των συναδέλφων, 2015. 

[2] C.  Farrar, Οι αρχές της δημοκρατικής σκέψης στην κλασική Αθήνα, μτφ: Α. Η. Σακελλαρίου, 1991 , σ 81

[3] Πλάτων : Φαίδος – Πρωταγόρας,  Επ: Β.Ν. Τατάκης, μτφ: Ε. Παπανούτσος, 2004

[4] P. Feyerabend, Πώς να υπερασπίσουμε την κοινωνία ενάντια στην επιστήμη, επ. Σ. Ρέγκας , μτφ: Μ. Μπίτσιου, Twoply, 2017, σ 22

[5] P. Feyerabend, Ενάντια στη Μέθοδο για μια αναρχική θεωρία της γνώσης,μτφ: Γ. Καυκαλάς, Γ. Κουνταρούλης , Σύγχρονα Θέματα, 2006

[6] Ο Φεγεράμπεντ ακολουθώντας και πάλι τον Πρωταγόρα γράφει: «Μια ελεύθερη κοινωνία είναι μια σύναξη ώριμων ανθρώπων και όχι μια αγέλη προβάτων που καθοδηγείται από μια μικρή ομάδα ειδημόνων. Η ωριμότητα δεν βρίσκεται στους δρόμους, πρέπει να μαθευτεί. Και δεν μαθαίνεται στο σχολείο, τουλάχιστον όχι στο σημερινό σχολείο…., η ωριμότητα μαθαίνεται με ενεργητική συμμετοχή σε αποφάσεις που εκκρεμούν»,  Γνώση για Ελεύθερους Ανθρώπους, μτφ Γ. Τζοβάρας, εκδ. Σύγχρονα Θέματα, σ 150

[7] P. Feyerabend, Αποχαιρετισμός στον Λόγο, επ: Σ. Βιρβιδάκης, μτφ: Π. Μπουρλάκης, Εκκρεμές, 2002, σ 39

[8] Μ. Ράπτης(Πάμπλο), Αυτοδιαχείριση – Σοσιαλισμός πολιτικά κείμενα,Ελληνικά Γράμματα, 2006

[9] Αυτοδιαχείριση…σ. 201

[10] Η οπτική του Φεγεράμπεντ κινείται σε ένα επιστημολογικό επίπεδο, ενώ αυτή του Μισέλ Πάμπλο σε ένα επίπεδο πολιτικής φιλοσοφίας που θέτει ως στόχο την επαναστατική αλλαγή.  Ταυτόχρονα όμως η επιστημολογική οπτική του Φεγεράμπεντ συνιστά και μια κριτική του υπάρχοντος κόσμου κυρίως της κυρίαρχης θετικιστικής οπτικής, ενώ η πολιτική φιλοσοφική αγωνιστική θεώρηση του Ράπτη συνιστά και ένα επιστημολογικό δεδομένο.

[11] Αυτοδιαχείριση…σ. 201

[12] Όπως πχ αυτή τίθεται σε μεγάλο βαθμό και στο 12ο κεφάλαιο του βιβλίου  «ενάντια στην μέθοδο» στην βάση της σχέσης συμμετρίας/ ασυμμετρίας και του δημοκρατικού σχετικισμού με την μαρξιστική/ λενινιστική ανισόμετρους ανάπτυξης.

[13] Γράφει ο Π. Φεγεράμπεντ: «…Η ανθρώπινη ζωή καθοδηγείται από πολλές ιδέες. Η αλήθεια είναι μια από αυτές. Η ελευθερία και η πνευματική ανεξαρτησία είναι κάποιες από τις άλλες. Εάν η Αλήθεια, όπως νοείται από κάποιους ιδεολόγους, συγκρούεται με την ελευθερία, τότε έχουμε μια επιλογή. Μπορούμε να εγκαταλείψουμε την ελευθερία. Όμως μπορούμε και να εγκαταλείψουμε την Αλήθεια.(Εναλλακτικά μπορούμε να υιοθετήσουμε μια πιο εκλεπτυσμένη ιδέα της αλήθειας που να μην συγκρούεται πια με την ελευθερία∙ αυτή ήταν και η λύση του Hegel)», Πως θα υπερασπίσουμε την κοινωνία ενάντια στην επιστήμη, σ.14  

Πρωτοδημιοσιευση της εισήγησης http://eranistis.net/

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *