Ο Μύθος και ως ουτοπικό πλεόνασμα






Οι άνθρωποι είναι όντα που εξ αρχής προσπάθησαν να ερμηνεύσουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο το υλικό κόσμο που ζούσαν. Δίνοντας ένα νόημα στην ύπαρξη τους, προσπαθώντας να νοηματολογήσουν τις υπερβατικές και υπερβατολογικές εμπειρίες που πάντα ήταν μέρος της ανθρώπινης κληρονομιάς. Στην πορεία της ανθρώπινης ιστορίας ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν ήταν ο Μύθος

Φυσικά στην υπερμοντέρνα και κατά πολλούς μεταμοντέρνα εποχή μας ο Μύθος δεν θεωρείται παρα ένας κατώτερος τρόπος σκέψης που έχει παραμεριστεί από τον ορθό λόγο. Αλλά σε αυτό το σημείο αρχίζουν τα ερωτήματα. Πόσο «ορθολογικότητα»υπήρξε στο «Άουσβιτς» και στα «γκουλάγκ»; Τι είδους ορθό λόγο καθρεφτίζουν τα «Γκουαντανάμο»;; Ποιος Ορθός Λόγος είναι αυτός που επιτρέπει 200 ανθρώπους σε όλο τον πλανήτη να έχουνε περιουσία όσο η Αφρική, η Ασία και η μίση Ευρώπη, ενώ την ίδια στιγμή 2 δισεκατομμύρια άνθρωποι να «ζούνε»[;;] με ένα και δυο δολάρια την ημέρα;;;

Και από την άλλη πόσο ορθολογιστική είναι αυτή η ολοκληρωτική φετιχοποιημένη εμπορευματοποίηση του κόσμου μας; Μήπως εν τέλει στην θέση των θρησκευτικών και πνευματικών Μύθων μπήκαν οι Μύθοι της οικονομικής ανάπτυξης , της τεχνολογικής τελειοποίησης και της ατομικιστικής καλοπέρασης;

Μήπως ο άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει δίχως Μύθους , μήπως οι Μύθοι είναι τα αναγκαία εργαλεία για να δομηθεί μια πνευματική και μετα- υλική ενότητα των ανθρώπων; Με την γλώσσα του Κ. Παπαϊωάνου: «..ο μύθος υπερβαίνει την εκμηδενιστική εμπειρία των συμβόλων του θανάτου και εξαγγέλλει την παρουσία μες στο τραγικό ενός νοήματος ενός «μάθους» με το οποίο ο άνθρωπος ξαναβρίσκει την ταυτότητα του την παρουσία μιας δύναμης που αναγκάζει τον άνθρωπο να ξαναβρεί την κλίμακα του: της «δίκης».. Αν μέσα στο τραγικό ο άνθρωπος χάνεται μες το ίδιο του τον εφιάλτη, μέσα στις

δαιμονικές του μεταμφιέσεις, ο τραγικός Μύθος , με την παντοδυναμία του «πάθους-μάθους», υπερβαίνει και υπερνικά το μηδέν και το καταστροφικό πεπρωμένο που φέρνουν μέσα τους οι ήρωες που συμβολίζουν το τραγικό..».

Δηλαδή όσο λείπει η ενότητα από την κοινωνική και ιστορική ζωή μας , όσο περισσότερο ο άνθρωπος στην ολότητα του θρυμματίζεται στην συνείδηση μας σ’ ένα πλήθος από αναρχούμενες εικόνες, όσο περισσότερο λείπουν από τον άνθρωπο η ψυχή και το πνεύμα που θα του επιτρέψουν να υπερνικήσει τις αντιφάσεις μες στις οποίες ζει, τόσο οι θεωρίες του διαφωτισμού επιτείνουν την πνευματική σύγχυση και δυναμώνουν τον σύγχρονο Μηδενισμό.

Ή ισχύει πως ο Μύθος με το ουτοπικό πλεόνασμα που κουβαλούσε και το έκφραζε με ένα συμβολικό λόγο άνοιγε το δρόμο σε ένα απελευθερωτικό λόγο. Δηλαδή με αυτό τον τρόπο να συναντήσουμε τον Ε. Μπλοχ αναδεικνύει τον κρυμμένο θησαυρό των μη- σύγχρονων αντιφάσεων, μια θεωρητική κατάκτηση που τον έφερνε κοντά στην ανισομερή και συνδυασμένη ανάπτυξη του Λ. Τρότσκι. Είναι χαρακτηριστικό πως σε μια εποχή που οι Ναζί χρησιμοποιούσαν το Μυθικό στοιχείο για να σαγηνέψουν τις μάζες ο Ε. Μπλοχ πίστευε την δυνατότητα να διασωθεί ο μύθος από την ναζιστική κηλίδα – με την προϋπόθεση να φωτιστεί από το «ουτοπικό φως του μέλλοντος». Ο Ε. Μπλοχ διαβάζει τους Μύθους και τις πνευματικές και θρησκευτικές παραδόσεις από μια απελευθερωτική αντίληψη και τους στρατεύει στο πρόταγμα της κομμουνιστικής απελευθέρωσης. Έχουμε μια επιστροφή και αναφορά σε προκαπιταλιστικές αξίες, στην εμμονή στις άξιες των αιώνων που θεωρούνταν σκοτεινοί(μεσαίωνας).Με αναφορές σε «θρησκευτικές παραδόσεις-ιουδαϊκές και χριστιανικές, αιρετικές και μυστικιστικές…Βέβαια πρόκειται για μια «αθεϊστική θρησκεία» ή μια θρησκεία εκκοσμικευμενή, αλλά που δίδει στην θεωρία του της σοσιαλιστικής επανάστασης μια μοναδική χιλιαστική ποιότητα.

Κατανοούμε πως η εξέλιξη από τον Μύθο στο Λόγο κάθε άλλο παρά μια αυτονόητη και αυτόματη διαδικασία υπήρξε. Καθώς το ζήτημα είναι πιο πολύπλοκο και είναι βέβαιο ότι δεν το λύνουμε περνώντας ως σημείο αναφοράς μιαν γραμμική πρόοδο που θα οδηγούσε από τον προ-Λόγο στον πραγματωμένο Λόγο.

Πρέπει λοιπόν όχι μόνο να αρνηθούμε την εικόνα μιας γραμμικής εξέλιξης, αλλά και να πλουτίσουμε με αποχρώσεις αυτά τα σχήματα αλληλουχίας ή ασυνέχειας.. Αυτό που ξεκινάει εν μέρει κρατάει μέσα του εκείνο ενάντια στο οποίο ξεκινάει και αυτό που διαρρηγνύει τους δεσμούς του ενσωματώνει επίσης στοιχεία εκείνου, από το οποίο θέλει να διαχωριστεί.

. Ο άνθρωπος ζει τόσο με τον μύθο όσο και με τον λόγο. Το ένα δεν αποκλείει το άλλο. Αντίθετα το ένα απαιτεί το άλλο αλλιώς το ίδιο θα καταρρεύσει. Δεν μπορεί να υπάρξει Μύθος δίχως Λόγο. Και δεν μπορεί να υπάρξει Λόγος χωρίς Μύθο. Με την σχεδόν μεσσιανική γλώσσα του νεαρού Χέγκελ : «Διαφωτισμένοι και αδιαφώτιστοι πρέπει λοιπόν να δώσουν τα χέρια, η μυθολογία πρέπει να γίνει φιλοσοφική και να κάνει τον λαό έλλογο και η φιλοσοφία πρέπει να γίνει μυθολογική για να κάνει τους φιλοσόφους ευαίσθητους. Καμία δύναμη δεν θα καταπιέζεται πλέον, θα βασιλεύει καθολική ελευθερία και ισότητα των πνευμάτων….» .

Φυσικά είναι πλέον γνωστό πως η μερικότητα του ορθολογισμού και το μπλοκάρισμα του Διαφωτιστικού απελευθερωτικού προτάγματος γλήγορα οδήγησε στην «μυθολογία του επιστημονισμού και του τεχνοκρατισμού», στο κυρίαρχο ιδεολόγημα του όψιμου καπιταλισμού. Ενώ απέναντι σε αυτό τον τεχνοκρατικό οικονομισμό, εμφανίζεται η αντίδραση ενός μύθου δίχως λόγο.

Μιας μυθολογίας του ανορθόλογου. Ενός μυστικιστικού συγκρητισμού, που ψάχνει στις διάφορες πνευματικές παραδόσεις την σωτήρια της ψυχής. Μια συχνά υγιής, αντίδραση των ανθρώπων που η καρδιά τους ζει σε ένα κόσμο δίχως καρδιά και το πνεύμα τους σε μια εποχή δίχως πνεύμα.

Πρόκειται για το δίχως άλλο για δυο εκφράσεις του μερικού που συγκρούεται και διαχωρίζεται από τα υπόλοιπα τμήματα του καθολικού και όπως είναι γνωστό κάθε μερικό που θέλει να παίξει το ρόλο του καθολικού καίγεται μαχόμενο, αποσαθρώνοντας τις αντιθέσεις και την ενότητα τους. Ένα τέτοιο φαινόμενο υπήρξε ο Ναζισμός στο 20ο αιώνα

Κάνοντας ένα αναγκαίο διαχωρισμό -ανάμεσα «διδακτικό μύθο» που μας νουθετεί και μας διαπαιδαγωγεί και μιας «μυθολογίας της ιδεολογίας»- μπορούμε να αναρωτηθούμε εάν στις μέρες μας ο Μύθος μπορεί να παίξει ρόλο στην χειραφέτηση του ανθρώπινου πολιτισμού; Με σκοπό να πετάξουμε τις αλυσίδες για να χαρούμε τον ανθό των λουλουδιών και όχι απλώς για να ξεγυμνώσουμε τις αλυσίδες από τα φανταστικά λουλούδια που της σκέπαζαν, με κίνδυνο να κουβαλά ο άνθρωπος τις αλυσίδες του δίχως το παραμύθι του πνεύματος. Αναζητώντας το «Σάββατο των Σαββάτων», την έξοδο των καταπιεσμένων από την καπιταλιστική «Αίγυπτο».

Για τις χώρες του αναπτυγμένου καπιταλισμού δεν είμαι καθόλου μα καθόλου βέβαιος. Ο ολοκληρωτικός καπιταλισμός έχει δηλητηριάσει με την «μυθολογία του εμπορεύματος» κάθε ικμάδα ζωής και πολιτισμού. Οι Μύθοι ως φολκλόρ και ως οντολογική δραστηριότητα επιβεβαιώνουν και δεν καταπολεμούν την καθολική απομάγευση αυτού του κόσμου. Το «αυτό – που – δεν υπάρχει – ακόμη»(Ε. Μπλοχ) μπορεί να προέλθει μόνο μέσα από μια εκ νέου ρομαντικό /αντικαπιταλιστική και μεσσιανική- δίχως να είναι μεταφυσική – προσέγγιση των πλούσιων επαναστατικών παραδόσεων των καταπιεσμένων.

Αντίθετα στην ανισομερή περιφέρεια του καπιταλισμού οι Μύθοι και οι πνευματικές παραδόσεις είναι δυνατόν να εκφέρουν και να εκφράζουν ουτοπικές και ανατρεπτικές αναζητήσεις των καταπιεσμένων. Αυτό βέβαια είναι αναγκαίο να συνδυαστεί με ένα σύγχρονο και καινοτόμο απελευθερωτικό πρόγραμμα. Γιατί έχει δίκαιο ο Β. Μπένγιαμιν όταν ««Είδε τις μυθικές εικόνες ως ενότητες αντιθέτων που περιέχουν ταυτόχρονα «ουτοπικά» και «κυνικά» στοιχεία, κατά την έκφρασή του, ανεκπλήρωτες προσδοκίες των καταπιεσμένων και ζοφερές χειραγωγήσεις των καταπιεστών. Πάνω σ αυτή την εσωτερική διαλεκτική στήριξε τον μόνιμο στόχο του την ανατίναξη του μύθου, τη διάλυσή του μέσα στον ιστορικό χώρο και την ταυτόχρονη διάσωση του ουτοπικού του στοιχείου, του αντιμυθικού πλεονάσματος μέσα στο μύθο».(Σ. Μιχαήλ).

Ένα τέτοιο κίνημα που συνδυάζει το ουτοπικό πλεόνασμα εντός του Μυθικού πλαισίου με μια σύγχρονη αναζήτηση ενός μοντέρνου αντικαπιταλιστικού και ανατρεπτικού προγράμματος είναι το κίνημα των Ζαπατίστας , που μετέτρεψαν την αξιοπρέπεια σε όπλο στα χέρια των ιθαγενών. Ανοίγοντας ένα δρόμο που και άλλα κινήματα καλούνται να το διαβούνε.



ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΡΓΥΡΟΣ

ΜΕ ΛΟΓΙΣΜΟ ΚΑΙ ΟΝΕΙΡΟ


«Μπορούμε να βεβαιώσουμε κατηγορηματικά
πως τίποτα σπουδαίο δεν έχει επιτευχθεί στον κόσμο χωρίς πάθος.» Χέγκελ

Κάποιες στιγμές νομίζεις πως όλα έχουν ειπωθεί και δεν έχει νόημα να επανέρθεις αφού κανείς δεν ακούει. Άλλοτε νομίζεις πως πρέπει να κραυγάσεις και να φωνάξεις καθώς αυτά που βλέπεις γύρω σου σε πνίγουν. Σε κάτι τέτοιες στιγμές είναι που αποκτάς την αυτοπεποίθηση πως μπορεί να καθορίσεις τα γεγονότα και αυτό συμβαίνει αλλά για λίγο.
Συνήθως όμως τα γεγονότα είναι ξεροκέφαλα και πάντα κάτι σου ξεφεύγει και πάντα αλλιώς ξεκίνησες και αλλού η ζωή σε πάει με αποτέλεσμα να επικρατεί η λογική πάνω στο όνειρο, μια λογική που καταντά παραλογία, μέσα σε ένα σύστημα που το παράλογο μεταμορφώνεται σε πραγματικό.
Φυσικά υπάρχουν και ποιο σπάνιες περιπτώσεις που είτε από τύχη , είτε από ικανότητα βρίσκεται πάνω στο κύμα , σηκώνεσαι ψιλά και συναντάς το όνειρο. Μόνο που και εκεί η προσγείωση στην πραγματικότητα παίζει πιο σημαντικό ρόλο γιατί κινδυνεύεις το κύμα να σε τσακίσει σε ξέρες. Αδιάφορο για την εξέλιξη της ιστορίας και για την πονηρία της αλλά σημαντικό για τον καθένας μας , για αυτά που ελπίσαμε , πιστέψαμε, παλέψαμε!!!!
Κατά συνέπεια είναι καλό-αν είναι αυτή η κατάλληλη λέξη – να διαβάζεις καθημερινά την πραγματικότητα και από κει να βγάζεις στην επιφάνεια τις ποικιλόμορφες δυνατότητες της κάθε στιγμής και συγκυρίας, της κάθε εποχής , αλλά και να αναγνωρίζεις τα τείχη που τις κρύβουν και τις φυλακίζουν.
Μόνο έτσι θα ανακαλύπτεις τρόπους να σπας τα τείχη και να απελευθερώνεις τις δυνατότητες που θα σε βοηθήσουν να διαμορφώσεις μια νέα κατάσταση. Μια νέα κατάσταση που με την σειρά της μπορεί να οικοδομεί νέα τείχη.
Τούτο δεν είναι κάτι το ασυνήθιστο στην ιστορική πορεία της ανθρωπότητας και ούτε πρέπει ως τέτοιο να μας ξαφνιάζει και να μας προκαλεί απογοήτευση πως τίποτε δεν γίνεται.
Είναι σύνηθες ιστορικό φαινόμενο μια επανάσταση να προκαλεί την αντίδραση των ελίτ αλλά είναι εξίσου σύνηθες μια επανάσταση να μεταβάλλεται σε μια αντεπανάσταση με τους παλαιούς επαναστάτες να μετατρέπονται στους νέους άρχοντες. Εξάλλου στην συνείδηση των πολλών η επανάσταση αυτό που κάνει είναι να αλλάζει αφέντες και βασιλιάδες. Ένα γεγονός που δεν είναι το βασικότερο σε τέτοιες τεράστιων διαστάσεων ιστορικές μεταβολές. Το βασικότερο είναι εάν έρχεται ακόμη πιο κοντά η αυτοσυνειδησία του ανθρώπινου πνεύματος και πολιτισμού. Μια αυτοσυνειδησία που κάνει πιο ώριμη την ανθρωπότητα και μόνο μια ώριμη ανθρωπότητα μπορεί να είναι μια πραγματικά και καθολικά ελεύθερη ανθρωπότητα.
Τα «πάντα ρει», μόνο που τίποτε δεν έχει αλλάξει αλλά και τίποτε δεν είναι όπως παλαιά, όπως λέει και ένα αγαπημένο τραγουδάκι. Και το πείσμα που μένει ας μετατραπεί σε ένας διαρκής αγώνας για την αλλαγή αυτής της κοινωνίας , δίχως το φόβο και το πάθος πως πάνε χαμένοι οι αγώνες. Οι μόνοι χαμένοι αγώνας είναι αυτοί που δεν γίνονται.
Και το πάθος ας γίνει χαρά , ας γίνει έρωτας, ας γίνει ποίηση, ας γίνει φιλοσοφία. Τίποτε στην ζωή δεν προχωρεί δίχως πάθος , τίποτε στην ζωή δεν γίνεται δίχως έρωτα, ποίηση , φιλοσοφία.
Και αυτό συσχετίζεται άμεσα με το ερώτημα για το πώς σπάνε τα τείχη που φυλακίζουν τις δυνατότητες. Στην ιστορία, στην μυθολογία, στην φιλοσοφία μπορείς να συναντήσεις άπειρα παραδείγματα που τα πάθη μπήκαν στην υπηρεσία της ανθρωπότητας και σπάσανε τα τείχη. Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η ιστορία του πολυμήχανου Οδυσσέα και του δούρειου ίππου.
Όσα δεν κατάφερε η τόλμη και ο ηρωισμός των Ελλήνων επί 10 χρόνια τα κατάφερε ο πανούργος Οδυσσέας με τον δούρειο ίππο που μπήκε έτσι εντός των τειχών της Τροίας. Προαναγγέλλοντας- κατά μια έννοια- την εποχή του Λόγου και την πανουργία του.
Μόνο που δεν πρέπει να ξεχνούμε πως για να λειτουργήσει η «πανουργία του Λόγου» του Οδυσσέα, έπρεπε για 10 χρόνια οι Έλληνες να πολιορκούνε την Τροία, σαν να έπρεπε να έρθει η ώρα , ο καιρός , οι αντικειμενικοί όροι να ταυτιστούνε με τους υποκειμενικούς, ωριμάζοντας οι συνθήκες. Τα πάθη, η γενναιότητα, το παράλογο, να συναντηθούν με την λογική, τον Λόγο και την επιστήμη.
Τα τείχη τελικά, σε ελάχιστες ιστορικές στιγμές έπεσαν με γιουρούσια και εφόδους στα χειμερινά ανάκτορα. Έπεσαν όταν αδυνάτισαν από τα μέσα και τότε χρησιμοποιήθηκε ο λόγος και δράση. Επιμένουμε αυτό δεν συνεπάγεται οι σύγχρονοι «Έλληνες» να μην πολιορκούν τα τείχη της Τροίας, δηλαδή δεν σημαίνει να μην υπάρχουν μαχητικοί και ανυπότακτοι αγώνες για την κοινωνική αλλαγή, ρήξη και ανατροπή. Αγώνες που θα προκαλούνε ρωγμές στο σύστημα και στα τείχη των φυλακών μας.
Δηλαδή με την γλώσσα του Γκράμσι να εγκαταλειφθεί η τακτική ενός «πολέμου κινήσεως» και να επικρατήσει ένας «πόλεμος θέσεων», ούτε όμως να φανταζόμαστε πως με ένα γιουρούσι στα σύγχρονα χειμερινά ανάκτορα τελείωσε το πράγμα. Είναι αναγκαίος ένας συνδυασμός «πολέμου θέσεων» και «πόλεμου κινήσεων» , ένας συνδυασμός, μια ενότητα λογικής , πάθους και γενναιότητας. Που θα σπάσει τα τείχη και τις αλυσίδες από τα μέσα. Όχι αναγκαία θεσμικά αλλά από τα μέσα
Και ας μην τρομάζει το από μέσα!!! Στο σημερινό καπιταλιστικό στάδιο δεν υπάρχει τίποτε εκτός. Σε ένα φιλοσοφικό επίπεδο βρισκόμαστε εντός μιας ενιαίας υπόστασης και ολότητας. Τα τείχη που φυλακίζουν τις τεράστιες δυνατότητες, αλλά και οι ίδιες οι καταπληκτικές δυνατότητες δεν βρίσκονται κάπου πέρα από αυτό τον κόσμο, αλλά μέσα σε αυτόν. Είναι τμήμα αυτής της ενιαίας ολότητας και μόνο σε αυτό το επίπεδο θα καθοριστούν οι όροι της διαλεκτικής εξέλιξης αυτής ολότητας και προς σε πια κατεύθυνση θα οδηγηθεί αυτή η εξέλιξη. Είναι άλλο από τα μέσα και άλλο το να συμβιβαστείς με την ισχύ αυτών που κυριαρχούνε σε αυτή την ενιαία υπόσταση- ολότητα.
Εν κατακλείδι: Όλα θέλουν τον χρόνο τους , δίχως να σημαίνει πως δεν υπάρχουν στιγμές που η ιστορία δεν κτυπάει την θύρα μας και εμείς θα πρέπει να είμαστε έτοιμοι να καλοδεχτούμε τις νέες συνθήκες και να μην φερθούμε ως οι «μωρές παρθένες». Εξάλλου στο βιολογικό μας κύκλο ελάχιστες είναι οι στιγμές που θα μας κτυπήσει την πόρτα η ιστορία.
Δεν χρειάζεται απογοήτευση αλλά προετοιμασία, γνώση, υπομονή και επίμονη. Χρειάζεται ένας ευέλικτος συνδυασμός «πόλεμου θέσεων- κινήσεων». Ένας πρωτοπόρος και επαναστατικός συνδυασμός πάθους- λογικής, θεωρίας – πράξης, επιστήμης- ιδεολογίας, τεχνικής – τέχνης.
Με άλλα λόγια, συνεχίζοντας την παράδοση του Σπινόζα θα πρέπει να κατανοούμε, να μην τρομάζουνε με τις αντιφάσεις, τις αντιθέσεις και το κακό( που δεν είναι τίποτε άλλο από την κυριαρχία της αδυναμίας πάνω στην δύναμη) και αφού κατανοήσουμε να προχωρήσουμε στην αλλαγή αυτού το κόσμου.

Δημήτριος Αργυρός