Η διαλεκτική του Μύθου και του Λόγου

Αναδημοσίευση από το http://eranistis.net/wordpress/?p=25184

Οι άνθρωποι από την αρχή της ανθρώπινης ιστορίας τους προσπάθησαν να ερμηνεύσουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο το υλικό κόσμο που ζούσαν. Προσπάθησαν να ερμηνεύσουν το μυστήριο της ζωής και του θανάτου. Δίνοντας με αυτό τον τρόπο ένα κάποιο νόημα στην ύπαρξη του, να υπερβούν την βιολογική περατότητα τους.

Να νοηματολογήσουν τις υπερβατικές και υπερβατολογικές εμπειρίες που πάντα ήταν μέρος της ανθρώπινης κληρονομιάς. Στην πορεία της ανθρώπινης ιστορίας τα εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν κατά κόρον από το ανθρώπινο μυαλό για την ερμηνεία των πολύμορφων εκφράσεων του κοινωνικού γίγνεσθαι είναι ο Μύθος και ο Λόγος, στην αντιδιαστολή, την αντίθεση και την ενότητα τους. Φυσικά στην ούλτρα μοντέρνα εποχή του ύστερου καπιταλισμού ο Μύθος δεν θεωρείται παρά ένας κατώτερος τρόπος σκέψης που έχει παραμεριστεί από τον ορθό λόγο. Αλλά σε αυτό το σημείο αρχίζουν τα ερωτήματα. Τι είδους ορθό λόγο καθρεφτίζουν τα «Γκουαντάναμο» και η χρηματιστηριακή οικονομία; Ποίος ορθός Λόγος επιτρέπει 200 ανθρώπους σε όλο τον πλανήτη να έχουνε περιούσια όσο η Αφρική, η Ασία και η μίση Ευρώπη, ενώ την ίδια στιγμή 2 δισεκατομμύρια άνθρωποι να «ζούνε»[;;] με ένα και δυο δολάρια την ημέρα;;;

Μήπως εν τέλει στις αρχές του 21ου αιώνα ισχύει η διαπίστωση που κάνει η συγγραφέας ΚΑΡΕΝ ΑΡΜΣΤΡΟΝΓΚ: «..Μπορεί [σήμερα] να είμαστε πολύ πιο εξελιγμένοι από υλικής απόψεως , αλλά πνευματικά δεν έχουμε προχωρήσει πέρα από την αξονική εποχή : λόγω του εξοστρακισμού του
μύθου μπορεί να έχουμε πάει και λίγο πίσω…» ;;;
Το παρακάτω κείμενο δεν φιλοδοξεί να δώσει απαντήσεις στο άνωθεν ερωτήματα, φιλοδοξεί να βοηθήσει σε ένα προβληματισμό για την σχέση Μύθου και Λόγου. Υποστηρίζοντας πως η σχέση Λόγου και Μύθου παραμένει ζωντανή. Αυτό που άλλαξε και αλλάζει συνεχώς είναι η μορφή που εμφανίζεται αυτή η σχέση μέσα στο ιστορικό γίγνεσθαι.

Μη-γραμμική η εξέλιξη

Εξ αρχής θα υποστηρίξουμε πως οι Μύθοι δεν είναι τα παραμυθάκια αλλά ένας τρόπος να ειπωθούν οι αλήθειες και η αλήθεια, με ένα φιλοσοφικό και οντολογικό τόνο στην λέξη αλήθεια και αλήθειες. Για αυτό το λόγο ο Μύθος είναι μια πολιτισμική πραγματικότητα εξαιρετικά περίπλοκη, που μπορεί να προσεγγιστεί και να ερμηνευτεί μες σε πολλαπλές και συμπληρωματικές προοπτικές. Που σαφέστατα συνδέεται ιστορικοφιλοσοφικά με την νοηματοδότηση του κόσμου. ΟΠλάτωνας υποστήριξε πως μόνο με το μύθο μπορούσε στα πρώτα σταδία ο άνθρωπος να κατανοήσει τον κόσμο στην ολότητα του. Με την έννοια αυτή ο μύθος συγγενεύει με άλλες μορφές λόγου, που χαρακτηρίζονται από φαντασία, όπως παραβολή και η αλληγορία ενώ η σύνδεση του με τις εικόνες είναι χαλαρότερη. Αλλά για την σχέση του Πλάτωνα με το Μύθο θα ασχοληθούμε και παρακάτω.
Το πεδίο του Μύθου δεν είναι μια αρχετυπική δομή αν και έχει τέτοια στοιχειά, δίχως ιστορία. Απεναντίας θα έλεγα πως η δομή του Μύθου ή των Μύθων είναι μια ιστορική δομή που συνδέεται διαλεκτικά με το ιστορικό και πολιτισμικό conatus αλλά και το habitus των λαών.
Λόγου χάρη στην αρχαία Ελλάδα θαρρώ πως είμαστε υποχρεωμένοι να παραδεχτούμε ότι πολλοί από τους μύθους ή καλύτερα ο πυρήνας πολλών από τους μύθους τους, είχε ήδη διαμορφωθεί από την φαντασία του αρχέγονου αυτού ινδοευρωπαϊκού λαού, αυτούς τους μύθους τους έφεραν στην νέα τους πατρίδα οι έλληνες και, φυσικά, τους διατήρησαν για γενιές γενιών.
Σε μια δεύτερη φάση σ’ αυτούς τους μύθους προστέθηκαν όσους παρέλαβαν οι νεοφερμένοι Έλληνες από το, κατά τεκμήριο, πνευματικά πιο αναπτυγμένο υπόστρωμα των λαών που ονομάζουμε «Προέλληνες»…
Σε μια τρίτη φάση, με την ανάπτυξη εμπορικών και άλλων σχέσεων με τον κόσμο της ανατολικής μεσόγειου είχαμε εισβολή μύθων και λατρευτικών προτύπων από την Εγγύς Ανατολή. Βλέπουμε δηλαδή μια διαλεκτική εξέλιξη που το ένα συμπληρώνει το άλλο συχνά το αντίθετο του, διαμορφώνοντας νέες ποιοτικές ιστορικές και πολιτιστικές κατηγορίες.
Ο F.CHATELET στο βιβλίο: Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ τόμος Α ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ως ΤΟΝ ΘΩΜΑ ΤΟΝ ΑΚΙΝΑΤΗ- ΓΝΩΣΗ-1989) γράφει πως στην «.. αρχή έχουμε την θρησκεία, τον μύθο, την ποίηση:
από το Όμηρο ως τον Πίνδαρο.. ύστερα έχουμε μια μετάβαση: τους «προσωκρατικούς»[…π.χ , ο Ξενοφάνης έγραψε ότι οι άνθρωποι πλάθουν τους θεούς κατ΄ εικόνα και ομοίωσης τους], τους σοφιστές˙ εμφανίζεται ο Σωκράτης: όλα αλλάζουν, αλλά με τρόπο που ακόμα δεν είναι ριζικός. Με τον Πλάτωνα, με την ίδρυση της ακαδημίας το 387, εγκαθιδρύεται επιτέλους η τάξη της
ορθολογικότητας˙ είναι ακόμα πρόσκαιρη κι αδέξια, και θα υποστεί πολλαπλές τροποποιήσεις, όμως έχει κιόλας καθορίσει τις αρχές της. Η σκέψη που υπακούει στην μυθοποιητική απαίτηση υποκαθίσταται από μια νέα λογική , η οποία, χάρη σε μια αυστηρή πειθαρχία του λόγου, δίνει όλα τα δικαιώματα στην αληθινή λαλιά…» .
Όλα τα παραπάνω βέβαια έγιναν σε ένα συγκεκριμένο τόπο μέσα σε ένα συγκεκριμένο χρόνο κάτω από ένα συγκεκριμένο κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον. Ο τόπος είναι η Πόλις. Που ξεκινά το ιστορικό της ταξίδι στην περιφέρεια, στις αποικίες και στην συνέχεια φτάνει στην Μητρόπολη (λες να χει δίκιο ο ΜΑΟ όταν μίλαγε για περικύκλωση του κέντρου από την περιφέρεια;;). Η Αθήνα θα γίνει τόπος μιας εξέλιξης που στην συνέχεια θα θεωρηθεί παραδειγματική. Με πρώτο στάδιο την κατάκτηση των αστικών δικαιωμάτων και της ιδιότητας του πολίτη. Και ένα δεύτερο την εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας. Μια ιστορική ανωμαλία που δεν κράτησε πολύ και θα καθορίσει το ιστορικό-φιλοσοφικό και πολιτικό γίγνεσθαι της ανθρωπότητας.
Η εξέλιξη από τον μύθο στο λόγο κάθε άλλο παρά μια αυτονόητη και αυτόματη διαδικασία υπήρξε. Διότι «..το ζήτημα είναι πιο πολύπλοκο και είναι βέβαιο ότι δεν το λύνουμε περνώντας ως σημείο αναφοράς μιαν γραμμική πρόοδο που θα οδηγούσε από τον προ-Λόγο στον πραγματωμένο Λόγο, από την δυνάμει φιλοσοφία στην ενέργεια. Ας τοποθετήσουμε στο κέντρο ακριβώς αυτής της  τάχα «πραγματωμένης» φιλοσοφίας: στην φιλοσοφία τουΠλάτωνα. Ένα νέο ύφος φιλοσοφικού λόγου επιβάλλεται με αυτή την φιλοσοφία καθορίζεται μια τάξη ιδεών που λίγο κατόπιν θα χαρακτηριστεί λογική και σχεδιάζεται μια πρωτότυπη πολιτική. Εντούτοις, μέσα στην περιοχή αυτής της καινοτομίας κι επειδή η καινοτομία έχει πιαστεί μέσα στο ιστορικό δίκτυο της συγκρότησης της Πόλης, ο φιλόσοφος παραμένει ένας σοφός, ένα ισοδύναμο του σαμάνου – του μάγου- που είναι συνένοχος μυστήριων δυνάμεων…» F.CHATELET- Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ τόμος Α ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ως ΤΟΝ ΘΩΜΑ ΤΟΝ ΑΚΙΝΑΤΗ- ΓΝΩΣΗ-1989 .

Γενικότερα μπορούμε να πούμε πως η σκέψη τον πέμπτο αιώνα π.χ περνά από τον μύθο στο λόγο. Δίχως όμως να υποστηρίξουμε πως από την μια υπήρχε η λογική του μύθου και από την άλλη η φιλοσοφική λογική. Όχι πρέπει να αρνηθούμε την εικόνα μιας αυτόματης γραμμικής εξέλιξης, αλλά να πλουτίσουμε με αποχρώσεις αυτά τα σχήματα αλληλουχίας ή ασυνέχειας να το Χρησιμοποιώντας την Χεγκελιανή Λογική θα λέγαμε πως αυτό που ξεκινάει κρατάει εν μέρει σε ένα επίπεδο και ποιοτική βαθμίδα αυτό που έχει αρνηθεί και αυτό που διαρρηγνύει τους δεσμούς του ενσωματώνει επίσης στοιχεία εκείνου, από το οποίο θέλει να διαχωριστεί. Κάτω από αυτή την οπτική Μύθος και Λόγος παραμένουν μια αντιφατική και συγκρουσιακή ενότητα αντιθέτων που ο Μύθος έχει πολύ λόγο μέσα του και αντίθετα ο Λόγος όσο και να θέλει να απεξαρτηθεί από τον Μύθο, συχνά- πυκνά μετατρέπεται σε ορθολογική Μυθολογία.


Μύθοι και Πλάτωνας
Σε αυτό το ιστορικό μη γραμμικό ασυνεχές η περίπτωση των πλατωνικών μύθων είναι άκρως παραδειγματική. Η ίδια η σχέση του φιλόσοφου με τους Μύθους είναι άκρως αντιθετική και για αυτό το λόγο και διαλεκτική. Ο Πλάτωνας από την μια πίστευε ότι οι μύθοι δεν είχαν μεγαλύτερη αξία από τα παραμύθια των γιαγιάδων [και] οι ιδέες της Αγάπης , του Κάλλους της Δικαιοσύνης και του Καλού δεν μπορούν να διδαχτούν ή ν’ αποκτηθούν μέσω του μύθου ή του τυπικού αλλά μόνο των ορθολογικών δυνάμεων του μυαλού( ΚΑΡΕΝ ΑΡΜΣΤΡΟΝΓΚ- ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ- ΩΚΕΑΝΙΔΑ- 2005). Από την άλλη «…[τους] αναγνώριζε σπουδαίο ρόλο στην διεύρυνση ιδεών που βρίσκονται πέρα από το πεδίο της φιλοσοφικής γλώσσας..»(ΚΑΡΕΝ ΑΡΜΣΤΡΟΝΓΚ- ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ- ΩΚΕΑΝΙΔΑ- 2005).
Στο Πλάτωνα καθόλου τυχαία υποστηρίζεται ότι η παρουσία των μύθων στο έργο του έχει
συγκεκριμένες σκοπιμότητες:: «…η ξηρότητα της αυστηρής φιλοσοφικής έκφρασης…»(ΠΛΑΤΩΝ-ΜΥΘΟΙ) , οδήγησε το παιδαγωγικό ένστικτο του να χρησιμοποιήσει τέτοιες μυθολογικές εικόνες.«…Η κύρια όμως λειτουργία του πλατωνικού μύθου.. είναι να προσφέρει στην φιλοσοφική έρευνα του Πλάτωνα εκεί όπου η συλλογιστική διαδικασία ή η επιστημονική ερευνά έχει εξαντλήσει τις δυνατότητες της .. (Στις) απροσπέλαστες στην λογική παροχές του επιστητού.. Τότε.. ο μύθος καλείται να καλύψει τα γνωστικά του κενά…»(ΠΛΑΤΩΝ-ΜΥΘΟΙ- ΖΗΤΡΟΣ-2003) .
Στοιχεία που αποδεικνύουν τον παιδαγωγικό και διδακτικό χαρακτήρα των μύθων του μεγάλου αυτού φιλοσόφου . Μύθοι που δείχνουνε το δρόμο προς την αλήθεια, προς την γνώση του αγαθού.
Π.χ ας δούμε δυο μύθους που έχουν να κάνουν με την πρωταρχική κατάσταση: Στον Μύθο με τίτλο «επί Κρόνου βίον» Ο Πλάτωνας βρίσκεται σε αρμονία με την γενικότερη βιοθεωρία του, σε αντίθεση με τον ««Επιμηθέας και προμηθέας» που παρόλο που γράφεται από τον ίδιο τον Πλάτωνα εκφράζει τους σοφιστές. Ο πρώτος μύθος αντίστοιχα με την «Γένεσις» της παλαιάς διαθήκης από μια παραδείσια κατάσταση περνάμε στην πτώση και στην παρακμή.
Ενώ η αντίστροφη διαδικασία μπορεί να συμβεί μέσα από μια διαδικασία πλατωνικής ανάμνησης της πρωταρχικής κατάστασης: «Η ίδια αυτή παράδοση μας λέει – και λέει την αλήθεια – ότι και τώρα σ’ όποια πολιτεία δεν βασιλεύει θεός αλλά κάποιος θνητός είναι αδύνατο αυτή να σηκώνει κεφάλι από τις συμφορές και τα βάσανα” και μας συμβουλεύει να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να μιμηθούμε τη θρυλική εποχή του Κρόνου να κοιτάξουμε μέσα μας για να δούμε ποιο αθάνατο στοιχείο (714) κρύβεται στην ψυχή μας και αυτουνού τις οδηγίες ακολουθώντας να διοικούμε και τα σπιτικά και τις πολιτείες μας και σαν πολίτες και σαν άτομα»
Σε αντίθεση με την θεοκρατική αντίληψη του Πλάτωνα η σοφιστική αντίληψη υποστήριζε «..τη διακυβέρνηση των πόλεων χωρίς θεοκρατικές μεθοδεύσεις ή τον άρχοντα – ποιμένα , αλλά με διαδικασίες αυτοκυβέρνησης..» . όποτε μέσα σε αυτά τα αισιόδοξα και δημοκρατικά πλαίσια «ο μύθος του Πρωταγόρα παρουσιάζει με μελανά χρώματα την «πρώτη κατάσταση» του ανθρώπου εξαιτίας της αλαφρομυαλιάς του Επιμηθέα.. Όμως απ’ αυτή την κατάσταση ο άνθρωπος με την δύναμη του μυαλού του, ξεκινά μια ανοδική πορεία , που όχι μόνο εξασφαλίζει την επιβίωση του, αλλά και τον οδηγεί σε ανώτερες μορφές ζωής..» . Και όχι μόνο αυτό:«… αλλά με το επόμενο βήμα κατακτά πολύ ανώτερο επίπεδο ζωής, , καθώς με την αιδώ και την δικαιοσύνη δημιουργεί ευνοούμενες πολιτείες εξασφαλίζοντας έτσι την αρμονική συμβίωση και συνεργασία ..».
Και στις δυο όμως περιπτώσεις των μύθων η παίδευση, η συμμετοχή στα κοινά δρώμενα της πόλις και του φιλοσοφικού αναστοχασμού στην αγορά προσφέρει στο πολίτη την απαραίτητη αυτοσυνειδησία. Μακριά και πέρα από λογικές ιδιώτευσης που για την αρχαία Ελληνική σκέψη αποτελεί μέγιστη ηλιθιότητα. Μια φιλοσοφική και πολιτική σκέψη σε ακριβώς αντίθεση στόχευση από την κυρίαρχη υστεροκαπιταλιστική λογική.

Με λογισμό και όνειρο

Η διαλεκτική διαπλοκή μύθου και λόγου μέσα από ποικίλους και συχνά αντιφατικούς και αλληλοσυγκρουόμενους δρόμους, φτάνει έως στις μέρες μας. Ο νεοέλληνας φιλόσοφος και στοχαστής ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΑΛΕΒΙΤΣΗΣ στο βιβλίο του «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ»- ΠΑΡΟΥΣΙΑ 1995 στο δοκίμιο «Μεγαλόψυχη μητέρα» , σχολιάζοντας ένα κομμάτι από το τρίτο
σχεδιάγραμμα των «ελεύθερων πολιορκημένων» του Δ. Σολωμού, γράφει:« ..Αλλά πως ζούνε τα παιδία της κοσμικής μητέρας το μυστικό; Μας απαντάει ο Σολωμός «με λογισμό και όνειρο». Εδώ ο ποιητής ξεπέρασε τους σοφούς οι οποίοι περιχαρείς επληροφόρησαν το κοινό τους ότι
στην αρχαία Ελλάδα ο λόγος υπερέβη τον μύθο ότι εισήλθαμε στην εποχή του φωτισμού , του λόγου, ύστερα από την δουλεία μας στο σκοτισμό του μύθου… Τα παιδία της κοσμικής μητέρας ζουν, κατά τον ποιητή,… ταυτοχρόνως, με λογισμό και όνειρο. Ευλογημένος να είναι ο ποιητής που βλέπει τα πράγματα κατά την αυθεντική κοσμική τάξη τους. Ο άνθρωπος .. ζει τόσο με τον μύθο όσο και με τον λόγο. Το ένα δεν αποκλείει το άλλο. Αντίθετα το ένα απαιτεί το άλλο αλλιώς το ίδιο θα καταρρεύσει. Δεν μπορεί να υπάρξει Μύθος δίχως Λόγο. Και δεν μπορεί να υπάρξει Λόγος χωρίς Μύθο…»
Για Λογισμό και όνειρο μιλάει ο μεγάλος Διονύσιος Σολωμόςακολουθώντας την παράδοση του νεαρού Χέγκελ που έγραφε στο ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΥ( ΔΕΥΚΑΛΙΩΝ 22/1- εκδόσεις στιγμή– μετάφραση– παρουσίαση-σχόλια Π. Θανασάς):«…Πρέπει να αποκτήσουμε μια νέα μυθολογία, αυτή η μυθολογία όμως πρέπει να βρίσκεται στην υπηρεσία των ιδεών, πρέπει να γίνει μια μυθολογία του Λόγου. ..όσο η μυθολογία δεν γίνεται έλλογη, ο φιλόσοφος αναπόφευκτα θα ντρέπεται για αυτήν. Διαφωτισμένοι και αδιαφώτιστοι πρέπει λοιπόν να δώσουν τα χέρια, η μυθολογία πρέπει να γίνει φιλοσοφική και να κάνει τον λαό έλλογο και η φιλοσοφία πρέπει να γίνει μυθολογική για να κάνει τους φιλοσόφους ευαίσθητους… Καμία δύναμη δεν θα καταπιέζεται πλέον, θα βασιλεύει καθολική ελευθερία και ισότητα των πνευμάτων….» .
Αυτά στην πρώτη φάση μιας επανάστασης που νίκησε(;;), της Γαλλικής Επανάστασης. Αλλά το πανηγύρι των επαναστατικών οραμάτων και μύθων δεν κράτησε πολύ. Η ιστορία αποδείχτηκε μια έντονα πολύπλοκη διαδικασία, μια αντιφατική διαδικασία πέρα από το καλό και το κακό :η «μυθολογία του ορθού Λόγου» ξεκινώντας την πορεία της από το πτώση της Βαστίλης, όπου οι κολασμένοι έκαψαν το σύμβολο του τρόμου της προεπαναστατικής Γαλλίας καταλήγει(;) στην Φαλούτζα του Ιράκ όπου οι αυτοκρατορικές δυνάμεις της εξαγωγής της δημοκρατίας έκαψαν με ενεργό φωσφόρο τους κολασμένους που έκαναν το μοιραίο λάθος να αντισταθούν στο κατακτητή. Καταλήγει στην μετατροπή της Ελλάδας και των χωρών του ευρωπαϊκού νότου σε σύγχρονα προτεκτοράτα των ευρωπαϊκών καπιταλιστικών ελίτ που βάζουν την οικονομική μυθολογία της ανάπτυξης και ελεύθερης αγοράς πάνω από τις βασικές ανάγκες των ανθρώπων…

Ο έλληνας φιλόσοφος της διασποράς Κ. Παπαϊωάννου γράφει στο βιβλίο του (Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΣΚΙΟΣ ΤΟΥ- ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ -1995):«…Από την αναγέννηση και ύστερα, η Δύση εξαφάνισε τους μύθους που ερμήνευαν τον άνθρωπο, τον εαυτό του και την θέση του μέσα στο κόσμο στην ολότητα τους. Αυτή η ηρωική καταστροφή των μύθων, αυτή η πανελευθερη άρνηση κάθε ορισμού που να κλείνει και να περιορίζει την απεραντοσύνη του ανθρώπου, κάθε ολότητας που μέσα της εντάσσεται ο άνθρωπος και να βεβαιώνεται ολοκληρωτικά για τον εαυτό του, και ταυτόχρονα η διαρκή νοσταλγία μιας τέτοιας ολότητας και η διαρκής ανησυχία για τον άνθρωπο και η διαρκής υπέρβαση κάθε βεβαιότητας που απορρέουν από την νοσταλγία, αυτή είναι κάτι μοναδικό μες στην ιστορία ,.. Όσο περισσότερο λείπει η ενότητα από την κοινωνική και ιστορική ζωή μας όσο περισσότερο ο άνθρωπος στην ολότητα του θρυμματίζεται στην συνείδηση μας σ’ ένα πλήθος από αναρχούμενες εικόνες, όσο περισσότερο λείπουν από τον άνθρωπο η ψυχή και το πνεύμα που θα του επιτρέψουν να υπερνικήσει τις αντιφάσεις μες στις οποίες ζει, τόσο οι θεωρίες αυτές επιτείνουν την πνευματική σύγχυση, αυτό τον αλόκοτο εκλεκτικισμό μες στο όποιο μια σύγχρονη ψυχίατρος[k.horney: the personality of our time] βλέπει ένα αποφασιστικό σημάδι της «νευρωτικής προσωπικότητας του καιρού μας .Και όσο περισσότερο ο άνθρωπος αισθάνεται αυτό τον εκλεκτισμό σαν κάτι το αφόρητο , τόσο περισσότερο οι θεωρίες αυτές – και συγκεκριμένα η ψυχανάλυση και ο μαρξισμός –τείνουν να μεταμορφωθούν από θεωρίες σε ψευδοδόγματα… Όσο περισσότερο η εκλογίκευση της κοινωνικής ζωής απογυμνώνει την ψυχική μας ζωή από κάθε μυθική ή θρησκευτική παρουσία, τόσο περισσότερο η ιστορία των θρησκειών, η ψυχολογία των μύθων, η φαινομενολογία της θρησκείας προσπαθούν να αναπληρώσουν το χάσμα που άνοιξε «ο θάνατος των θεών».
Ο Νίτσε έλεγε πως στην θέση του θεού «που σκοτώσαμε» μπήκαν αφηρημένα σχήματα :πρόοδος, ηθική, δημοκρατία, σοσιαλισμός, εθνικισμός. Που και αυτοί οι νέοι ψευδοθεοί, θα καταρρεύσουν σαν τραπουλόχαρτο από το κύμα του μεταμοντέρνου σχετικισμού τις τελευταίες δεκαετίες του 20 αιώνα. Και τελευταία θα καταρρεύσει και ο μύθος του κοινωνικού συμβολαίου, ένας αναγκαίος μύθος για να υπάρχει ισορροπία ανάμεσα στο τραχύ και βίαιο ανταγωνισμό των κοινωνικών τάξεων που ο ισχυρός διαχειρίζοντας τα βασικά κοινωνικά ένστικτα της επιβίωσης κυριαρχεί και εξουσιάζει…
Απέναντι σε αυτή την βάρβαρη πραγματικότητα κάθε βελτίωση της φαντάζει και είναι σε μεγάλο βαθμό ουτοπία. Ενώ εξίσου ουτοπία, μυθική ουτοπία, φαντάζει και το ζητούμενο της κοινωνικής χειραφέτησης. Αδιέξοδο;; Ναι από μια οπτική, μα αν πιστεύεις στο μεγαλείο της ιστορία και του ανθρωπινού αγώνα όχι, σίγουρα όχι..Το ερώτημα βέβαια ήταν και είναι το τίμημα που θα καλεστούμε ως άνθρωποι να πληρώσουμε για να περάσουμε στην επόμενη φάση της ιστορικής εξέλιξης. Και με βάση αυτή την παραδοχή ας βάλουμε ως ένα ζητούμενο την κοινωνική χειραφέτηση και ας την συσχετίσουμε με την σχέση Μύθου και Λόγου.
Έτσι στα μέχρι τούδε προτάγματα κοινωνικής απελευθέρωσης από μια πρώτη ανάγνωση υπήρξε ένας διαχωρισμός και μια διαφοροποίηση ανάμεσα στο λογισμό και το όνειρο που μπαίνει στην υπηρεσία της χειραφέτησης του ανθρώπινου πνεύματος, δηλαδή ανάμεσα στο «διδακτικό μύθο» που μας νουθετεί και μας διαπαιδαγωγεί στην κατεύθυνση του Ορθού Λόγου. Και από την άλλη σε μια «μυθολογία της ιδεολογίας» που μπαίνει στην υπηρεσία αλλότριων σκοπών και εξουσιών.
Μια «μυθολογία της ιδεολογίας» που διχάζει τον Μύθο και τον Λόγο- όπου ο Μύθος κατηγορείτε για ανορθολογισμό και τον Λόγο. Πρόκειται για το δίχως άλλο για ένα θετικιστικό μυθικό- στην ουσία του-λόγο που με γνώμονα τα επιτεύγματα της επιστήμης επιχείρησε και επιχειρεί να επιλύσει τις αντιθέσεις. Ένας διχασμός που βρίσκει το αντίστοιχο του στο δυϊσμό μέσων και σκοπών. Την ριζική διχοτόμηση της ηθικής ζωής,(ηθικοί σκοποί από την από την μια, πρακτικά τρόποι και αποτελέσματα από την άλλη, που μας οδηγεί στην λογική του «σκοπού που αγιάζει τα μέσα»)σαν μια έκφραση της διχασμένης ανθρώπινης συνείδησης. Οδηγούμαστε έτσι στην «μυθολογία του επιστημονισμού και του τεχνοκρατισμού».
Το δίχως άλλο πρόκειται για το κυρίαρχο ιδεολόγημα του όψιμου καπιταλισμού που ευθύνεται εν πολλοίς για τα σημερινά αδιέξοδα. Δυστυχώς όμως απέναντι σε αυτό τον τεχνοκρατικό οικονομισμό, εμφανίζεται η αντίδραση ενός μύθου δίχως λόγο. Μιας μυθολογίας του ανορθόλογου. Ενός μυστικιστικού συγκρητισμού, που ψάχνει στις διάφορες πνευματικές παραδόσεις την σωτήρια της ψυχής.
Μια συχνά υγιής, αντίδραση των ανθρώπων που η καρδιά τους ζει σε ένα κόσμο δίχως καρδιά και το πνεύμα τους σε μια εποχή δίχως πνεύμα. Μα «Η σωτήρια της ψυχής είναι μεγάλο πράγμα…» και ο εργαλειακός ορθολογισμός, όσο και η πνευματοκρατία δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να αναδεικνύουν την κυριαρχία του μερικού πάνω στο καθολικό.

Και όπως έγραψε και ο Γκυ Ντεμπόρ στο έργο του «κοινωνία του θεάματος» παραφράζοντας τον Χέγκελ «το μερικό καίγεται μαχόμενο».
Αυτό που απουσιάζει δυστυχώς είναι μια εκ νέου εμφάνιση ενός έλλογου επαναστατικού μυθικού λόγου. Πως αλήθεια όμως το όνειρο και ο λογισμός, ο Μύθος και ο φιλοσοφικός Λόγος μπορούν καθοριστικά να χειραφετήσουν τον ανθρωπινό πολιτισμό στην λογική της καθολικής ελευθερίας ; Με σκοπό να πετάξουμε τις αλυσίδες για να χαρούμε τον ανθό των λουλουδιών και όχι απλώς για να ξεγυμνώσουμε τις αλυσίδες από τα φανταστικά λουλούδια που της σκέπαζαν, με κίνδυνο να κουβαλά ο άνθρωπος τις αλυσίδες του δίχως το παραμύθι του πνεύματος.(παράφραση από την εισαγωγή στην κριτική της χεγκελιανής φιλοσοφίας του δικαίου- Παπαζήσης- Κ.Μαρξ).
Και όλα τούτα γνωρίζοντας πως μόνο οι «διδακτικοί μύθοι», αναγνωρίζοντας την τραγικότητα του ανθρώπου, που την καθορίζει το ένστικτο του θανάτου γίνονται οι οδοί για να εκφραστεί ένας Λόγος που έρχεται σε συμφιλίωση με τον άνθρωπο και την περατότητα του, τον κόσμο και την φύση. Ένας Λόγος που όπως ξανάλεει ο Κ. Παπαϊωάννου ξανά στο βιβλίο Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΣΚΙΟΣ ΤΟΥ: «…Ο Λόγος …σαν προϋπόθεση της διατήρησης της ακεραιότητας και της ενότητας της μορφής του ανθρώπου πάνω στην ύβρη και την τιτανική πάλη των αντίθετων….». Ακολουθώντας εκ νέου την σκέψη του Κ. Παπαϊωάννου στο βιβλίο του (ΜΑΖΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ – ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ -2003,) λέει πως :«..ο μύθος υπερβαίνει την εκμηδενιστική εμπειρία των συμβόλων του θανάτου και εξαγγέλλει την παρουσία μες στο τραγικό ενός νοήματος ενός «μάθους» με το οποίο ο άνθρωπος ξαναβρίσκει την ταυτότητα του την παρουσία μιας δύναμης που αναγκάζει τον άνθρωπο να ξαναβρεί την κλίμακα του: της «δίκης» … Αν μέσα στο τραγικό ο άνθρωπος χάνεται μες το ίδιο του τον εφιάλτη, μέσα στις δαιμονικές του μεταμφιέσεις, ο τραγικός Μύθος , με την παντοδυναμία του «πάθους-μάθους», υπερβαίνει και υπερνικά το μηδέν και το καταστροφικό πεπρωμένο που φέρνουν μέσα τους οι ήρωες που συμβολίζουν το τραγικό..»

Μύθος και Λόγος στο ρεύμα του Ρομαντικού Αντικαπιταλισμού

Στον διάβα του 20αιωνα η διαλεκτική μετάβαση από τον Μύθο στον πανανθρώπινο χειραφετικό Λόγο είναι εσωτερική συνισταμένη αυτού του ρεύματος που ο Γ. Λούκατς ονόμασε ρομαντικό αντικαπιταλισμό.(M.LOWY-R.SAYRE-ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ- ΕΡΑΣΜΟΣ 1991).
Μιλάμε για ένα ρεύμα ρομαντικού αντικαπιταλισμού που κινείται και εντός των πλαισίων της μαρξιστικής φιλοσοφίας(Ε. ΜΠΛΟΧ), αλλά και στα κινήματα που αμφισβήτησαν την αλλοτριωμένη ολότητα της ζωής.(σουρεαλισμός). «…Ο Ε.ΜΠΛΟΧ στο βιβλίο του Τ. Μύνστερ- ο θεολόγος της επανάστασης (1921) βλέπει τους μπολσεβίκους ως τους κληρονόμους της πρώτης παράδοσης, την οποία ανιχνεύει στο παρελθόν – ως την «υπόγεια ιστορία της επανάστασης»-στους καθαρούς και στους russites , στον Μύνστερ και στους αναβαπτιστές, στον Meister Eckardt και στον Sebastian Frank, στον Ρουσσώ και στον Τολστόι…»(ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ- ΕΡΑΣΜΟΣ 1991) .
Έχουμε μια επιστροφή και αναφορά σε προκαπιταλιστικές αξίες, στην εμμονή στις άξιες των αιώνων που θεωρούνταν σκοτεινοί(μεσαίωνας).Με αναφορές σε «θρησκευτικές παραδόσεις-ιουδαϊκές και χριστιανικές, αιρετικές και μυστικιστικές… Βέβαια πρόκειται για μια «αθεϊστική θρησκεία» ή μια θρησκεία εκκοσμικευμένη, αλλά που δίδει στην θεωρία του της σοσιαλιστικής επανάστασης μια μοναδική χιλιαστική ποιότητα.(ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ- ΕΡΑΣΜΟΣ 1991) .
Σε μια εποχή που οι ναζί χρησιμοποιούσαν το μυθικό στοιχείο για να σαγηνέψουν τις μάζες ο Ε. ΜΠΛΟΧ πίστευε την δυνατότητα να διασωθεί ο μύθος από την ναζιστική κηλίδα – με την προϋπόθεση να φωτιστεί από το «ουτοπικό φως του μέλλοντος».
Στον Β.ΜΠΕΝΓΙΑΜΙΝ πάλι- ένα φιλόσοφο και στοχαστή, ένα πραγματικά ανεξάρτητο μυαλό, που κινήθηκε στην περιφέρεια της σχολής της Φρανκφούρτης- η φιλοσοφία της ιστορίας κα η πρόοδος είναι μια διαδικασία γεμάτη καταστροφές και άλματα(ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ- ΟΥΤΟΠΙΑ). Η βιβλική γλώσσα του Β.ΜΠΕΝΓΙΑΜΙΝ μας οδηγεί κατευθείαν στο καββαλιστή Ισαάκ Λούρια(1534-1572) ο οποίος «…αφηγήθηκε μια εντελώς διαφορετική ιστορία για την δημιουργία , γεμάτη αποτυχημένες προσπάθειες , θεϊκά σφάλματα, εκρήξεις, βίαιες ανατροπές και καταστροφές, οι οποίες κατέληξαν σε μια σε μια ελαττωματική δημιουργία , όπου τίποτα δεν ήταν στην θέση του.»(ΚΑΡΕΝ ΑΡΜΣΤΡΟΝΓΚ- ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ- ΩΚΕΑΝΙΔΑ- 2005).
Σε αυτό το σημείο πρέπει να επισημανθεί ότι στην καββάλα, στην μυστικιστική εβραϊκή παράδοση υπάρχει μια διαδικασία θεϊκής εξέλιξης ,μια μυθική και ιερή φιλοσοφία της ιστορίας, κατά την οποία «… από την απρόσιτη θεοκεφαλή την οποία οι μύστες ονόμαζαν («Χωρίς τέλος») προέκυψαν δέκα θεϊκές σεριφότ.. δέκα εκπορεύσεις που αναπαραστούν την διαδικασία μέσω της οποίας το Εν σοφ κατέβηκε από την μοναχική του απομόνωση και αποκαλύφθηκε στους ανθρώπους.. Η κάθε μια [σεριφότ] είναι λόγος του θεού και επίσης το μέσο με το οποίο ο θεός δημιούργησε τον κόσμο. Η τελευταία σερίφα ονομάζεται Σεχινά , θεία παρουσία του θεού στην γη..»(ΚΑΡΕΝ ΑΡΜΣΤΡΟΝΓΚ- ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ- ΩΚΕΑΝΙΔΑ- 2005) Μια ιερή και μυθική φιλοσοφία της ιστορίας που μας οδηγεί στο «Σάββατο των Σαββάτων». Στην ολοκλήρωση της «εξόδου», στην απελευθέρωση του ανθρώπου . Βλέπε : ΣΑΒΒΑΣ ΜΙΧΑΗΛ- ΜΟΡΦΕΣ ΜΕΣΣΙΑΝΙΚΟΥ –ΑΓΡΑ – 1999 και ΣΑΒΒΑΣ ΜΙΧΑΗΛ- ΜΟΡΦΕΣ ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΗΣ – ΑΓΡΑ- 2004

Όσο για την σχέση του σουρεαλιστικού κινήματος με την έννοια του μύθου ο M.LOWY στο βιβλίο του «ΤΟ ΑΣΤΡΟ ΤΟΥ ΠΡΩΙΝΟΥ – ΥΠΕΡΡΕΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ – ΕΡΑΤΩ» γράφει: «Ο υπερρεαλισμός δεν είναι και δεν θα είναι ποτέ μια λογοτεχνική σχολή ή μια ομάδα από καλλιτέχνες, αλλά ουσιαστικά ένα κίνημα πνευματικής εξέγερσης και μία εξαιρετικά ανατρεπτική απόπειρα επανα-μαγέματος του κόσμου, δηλαδή μία απόπειρα να αποκαταστήσει, στην καρδιά της ανθρώπινης ζωής, τις μαγεμένες» στιγμές, που αφανίστηκαν από τον αστικό πολιτισμό: την ποίηση, το πάθος , τον τρελό έρωτα, τη μαγεία, το όνειρο, την εξέγερση, την ουτοπία.

Ή, αν θέλουμε, μία διαμαρτυρία ενάντια στην στενόμυαλη ορθολογικότητα, το εμπορευματικό πνεύμα, την μικρόψυχη λογική, τον χοντροκομμένο ρεαλισμό της καπιταλιστικής/ βιομηχανικής μας κοινωνίας, και μία ουτοπική και επαναστατική προσδοκία «αλλαγής της ζωής» …. Mεταξύ των ρομαντικών στρατηγικών επανα-μαγέματος του κόσμου, η προσφυγή στο μύθο κατέχει μια ξεχωριστή θέση. Στη μαγική διασταύρωση πολλαπλών παραδόσεων, προσφέρει μιαν ανεξάντλητη δεξαμενή συμβόλων και αλληγοριών, φαντασμάτων και δαιμόνων, θεών και φιδιών. Υπάρχουν πολλαπλοί τρόποι να αντλήσει κανείς από αυτό τον επικίνδυνο θησαυρό: η ποιητική ή λογοτεχνική αναφορά στους αρχαίους μύθους, η «επιστημονική. γνώση της μυθολογίας και η απόπειρα δημιουργίας ενός νέου μύθου. Στις τρεις περιπτώσεις, η απώλεια της θρησκευτικής ουσίας του μύθου τον καθιστά μία κοσμική μορφή του επανα-μαγέματος, ή μάλλον, έναν μη θρησκευτικό δρόμο για να ξαναβρούμε το ιερό …

Σε ένα κείμενο του 1937, το Limites nοn frontieres du surrealisme. (Μη παραμεθόρια σύνορα του υπερρεαλισμού) ο A.Breton υποδεικνύει για πρώτη φορά πως ο υπερρεαλισμός οφείλει να αναθέσει στον εαυτό του ως έργο «την επεξεργασία του συλλογικού μύθoυ της εποχής μας., ο ταυτόχρονα ερωτικός και ανατρεπτικός ρόλος του οποίου θα ήταν παρόμοιος με αυτόν που έπαιξε στα τέλη του 180υ αιώνα,- λίγο πριν από την γαλλική επανάσταση, ο «μαύρος» ρομαντισμός. (Breton, 1973). Η σπουδαιότητα του μύθου για τους υπερρεαλιστές οφείλεται επίσης στο γεγονός πως συνιστά(μαζί με τις εσωτερικιστικές παραδόσεις) μία κοσμική εναλλακτική λύση στην θρησκευτική κυριαρχία…» .
Φτάνει όμως σήμερα μια επιστροφή στο ρομαντικό επαναστατικό λόγο των σουρεαλιστών, των καταστασιακών και των φιλόσοφων που επιχείρησαν να συναντήσουν τον μαρξικό λόγο με το λόγο του επαναστατικού ιουδαϊσμού. Ή ένα λόγο που θα ενώνει την δημοκρατική ορθολογικότητα του αρχαίου Ελληνικού κόσμου με την ιστορικό λόγο της σωτήριας του κόσμου και του ανθρώπου διαμέσου της σταύρωσης του χριστού. Δηλαδή φτάνει η εκ νέου συνάντηση της πανθεϊστικής Ελλάδας με το μονοθεϊσμό του εβραϊσμού. Πόσο μάλλον σήμερα που ο πρώτος είναι φολκλορική ανάμνηση παρά τρόπος ζωής και ύπαρξης και ό δεύτερος επιστρατεύεται για να συγκαλύψει τα εγκλήματα ενός κράτους- τρομοκράτη; Όσο για το μαρξισμό παρόλη την επιτυχία του να ερμηνεύει τα κακώς κείμενα του καπιταλισμού, ο ίδιος και οι μαρξισμοί του απέτυχαν ως τα σήμερα να απαντήσουν αποτελεσματικά και μετά από το καπιταλισμό τα;;;
Παρόλα αυτά τα ζωντανά επαναστατικά ρεύματα συνεχίζουν να διαπραγματεύονται την σχέση Μύθου και Λόγου. Ζωντανή απόδειξη αποτελεί η Νότιος Αμερική με τα διάφορες επαναστατικές τους εκφράσεις. Είτε πρόκειται για τους Ζαπατίστας με την συνάντηση του μαρξισμού, της ρομαντικής ινδιάνικης παράδοσης και των ρευμάτων των προτεσταντών ευαγγελιστών. Είτε τα κινήματα στην Βενεζουέλα και την Βολιβία όπου οι ινδιάνικοι μύθοι συναντιούνται με την ρομαντική μυθολογία της εθνικής ολοκλήρωσης όλων των λατινοαμερικάνων, την θεολογία της απελευθέρωσης και τον μαρξισμό.
Και σε αυτό το σημείο είναι άξιο σχολιασμού να πούμε πως όσο μια κοινωνία κρατά πολλά προκαπιταλιστικά στοιχεία στο τρόπο παραγωγής, έχει διευρυμένο πρωτογενή τομέα και κοινοτίστικη παράδοση, τόσο οι μύθοι και οι θρησκευτικές δομές παίρνουν ένα επαναστατικό χαρακτήρα. Σε αντίθεση με τις ούλτρα εμπορευματοποιημένες κοινωνίες της Βορείου Αμερικής και της Ευρώπης όπου οι μύθοι και οι θρησκευτικές δομές εξυπηρετούν τις ελίτ. Αυτό λόγου χάρη συμβαίνει παρόλη την οικονομική ανισομερία της και με την χώρα μας…
Αποπειραθήκαμε να αποδείξουμε πως η σχέση Λόγου και Μύθου παραμένει ζωντανή και μπορεί να γίνει δημιουργική, για ένα φιλοσοφικό και πολιτικό στοχασμό που στοχεύει στην κοινωνική αλλαγή.
Αυτό που αλλάζει συνεχώς είναι οι μορφές που εμφανίζεται αυτή η σχέση ιστορικά. Δεν είμαι σίγουρος εάν το καταφέραμε. Εξάλλου το στοίχημα είναι να συμφιλιωθούμε ψυχή και σώματι με το αρνητικό, για να βρει η ψύχη μας κάθαρση και ο Μύθος τον Λόγο του.
Σε μια εποχή που τα παλαιά μοντέλα έχουν πεθάνει, δίχως τα νέα μοντέλα να βρίσκουν δρόμους να φανερωθούν. Σε μια εποχή που η «αβεβαιότητα», το «σχετικό» και η «ευελιξία» εμφανίζεται να είναι το νέο επιστημολογικό και πολιτικό φετίχ. Σε μια εποχή που το μέλλον μας φαίνεται να είναι η υλική και πνευματική φτώχεια. Ε λοιπόν σε μια τέτοια μεταβατική εποχή που ψάχνει να βρει ξανά τις ισορροπίες της , ο Μύθος , είτε με την θετική έκφραση του «διδακτικού μύθου», είτε με την αρνητική έκφραση μιας «μυθολογίας της ιδεολογίας» αντικειμενικά επηρεάζουν την εξέλιξη των ιδεών και των αντιλήψεων. Πάντα σε τέτοιες αβέβαιες εποχές, το «μη-σύγχρονο» και το «παρελθόν» δύνανται να αναδείξουν το νέο καινοτόμο Λόγο ή να τον μπλοκάρουν…
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
1. ΚΑΡΕΝ ΑΡΜΣΤΡΟΝΓΚ- ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ- ΩΚΕΑΝΙΔΑ-2005
ΠΛΑΤΩΝ –ΜΥΘΟΙ- ΖΗΤΡΟΣ-2003

2. Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ τόμος Α -ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ως ΤΟΝ ΘΩΜΑ ΤΟΝ
ΑΚΙΝΑΤΗ-ΓΝΩΣΗ-
1989

3. ΜΙΡΤΣΕΑ ΕΛΙΑΝΤΕ- ΚΟΣΜΟΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ-ο μύθος της αιώνιας
επιστροφής – ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ -1999
4. ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΑΛΕΒΙΤΣΗΣ-«ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ»- ΠΑΡΟΥΣΙΑ
1995

5. Κ. ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ- Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΣΚΙΟΣ ΤΟΥ-
ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ- 1995

6. Κ. ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ- ΜΑΖΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ – ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ
-2003

7. M.LOWY- R.SAYRE -ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ-
ΕΡΑΣΜΟΣ- 1991

8. M.LOWY-«ΤΟ ΑΣΤΡΟ ΤΟΥ ΠΡΩΙΝΟΥ» – ΥΠΕΡΡΕΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ
ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ- ΕΡΑΤΩ-2005

9. Β.ΜΠΕΝΓΙΑΜΙΝ- ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ-
ΟΥΤΟΠΙΑ

10. ΣΑΒΒΑΣ ΜΙΧΑΗΛ- ΜΟΡΦΕΣ ΜΕΣΣΙΑΝΙΚΟΥ –ΑΓΡΑ –
1999

11. ΣΑΒΒΑΣ ΜΙΧΑΗΛ- ΜΟΡΦΕΣ ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΗΣ – ΑΓΡΑ 2004

12. G. HEGEL – ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ
ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΥ- ΔΕΥΚΑΛΙΩΝ 22/1- ΣΤΙΓΜΗ
–μετάφραση- παρουσίαση- σχόλια Π. Θανασάς

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΡΓΥΡΟΣ

Αφήστε μια απάντηση