Αλήθεια και αλήθειες

Η σκηνή σκοτεινή σαν την ομολογία του Εφέσιου Φιλόσοφου, κάπου, κάπου ανάβουν και σβήνουν φωτιές:  Ο ποιητής τραγουδάει το χάος που έγινε τάξη, τον ήρωα που έκλεψε την φωτιά από τους θεούς και την έδωσε στους ανθρώπους, και εκείνοι  να  κάνουν σπονδές στο Διόνυσο, συμμετέχοντας με όρεξη σε βακχικά όργια. Έδωσε την αλήθεια του κοσμικού πυρός, της διαρκούς ροής, της διαρκούς κίνησης και της μεταβολής. Τίποτε δεν μένει σταθερό και προπαντός τα ανθρώπινα.  Να τραγουδάει για μια ωραία Ελένη να τραβάει για την Τροία, να την ακολουθούν χιλιάδες άνδρες με ξίφη και ακόντια , να σφάζονται για το ποιος θα κατακτήσει τα κάλλη της. Το αίμα να ρέει άφθονο στα καμένα τείχη της Τροίας και ο ήρωας να χάνετε για 10 χρόνια μεταξύ μύθου, λόγου και ιστορίας.  Στην πραγματικότητα η περιπλάνηση μεταξύ μύθου και ενός αντικειμενικού Λόγου κράτησε πολλούς αιώνες μέχρι ο μύθος να βρει τον Λόγο του, και μέχρι ο Λόγος να υπερβεί το μύθο, με ερωτηματικό αν κατάφερε ολοκληρωτικά  να το υπερβεί ή αν ο Λόγος μεταμορφώθηκε σε μύθο.    

Τα φώτα ανάβουν και στο βάθος της σκηνής κάποιος φιλόσοφος στο δρόμο μιλάει για ένα σπήλιο που έχει αλυσοδεμένους που βλέπουν την σκιά τους που δημιουργείτε από μια φωτιά. Πιστεύουν πως είναι η αλήθεια, μόνο που η αλήθεια βρίσκεται έξω από το σπήλιο στο φως του ηλίου. Κάπου, κάπου κάποιοι ξεφεύγουν γνωρίζοντας το πραγματικό φως και επιστρέφουν για να απελευθερώσουν και τους άλλους. Η αλήθεια -για αυτόν που έχει το όνομα Πλάτων- βρίσκεται σε ένα κόσμο έξω από τις αισθήσεις, στο  κόσμο των ιδεών, αυτών των τέλειων, άφθαρτων αμετάβλητων νοητών οντοτήτων.  Βρίσκεται σε ένα σταθερό σύμπαν  πέρα από τον κόσμο της Ηρακλείτειας κίνησης, πέρα από τον κόσμο της ανθρώπινης σύγκρουσης, πέρα από τον κόσμο των αισθήσεων.

Μιλάει για το καθήκον αυτών που ξέφυγαν από το σπήλιο να φωτίσουν αυτούς που βρίσκονται ακόμη μέσα. Για το καθήκον τους να ανασύρουν από τα βάθη της ψυχής των ανθρώπων,  τον κόσμο των ιδεών, αυτήν την αλήθεια που βρίσκεται ξεχασμένη μέσα μας. Μιλάει για τον δάσκαλο του τον Σωκράτη που στην αγορά βρίσκονταν σε φιλοσοφική κόντρα  με τους σοφιστές, αυτούς τους επαγγελματίες του φιλοσοφικού λόγου,  υπερασπιζόμενος την αλήθεια απέναντι στις αλήθειες, τον σκεπτικισμό και τον σχετικισμό.

Αυτόν τον σκεπτικισμό και τον σχετικισμό καταπολεμούσε ο Σωκράτης μιλώντας για την βεβαιότητα της αλήθειας, για την βεβαιότητα της γνώσης που είναι αρετή. Στο κέντρο της σωκρατικής λογικής, στο κέντρο της σωκρατικής αλήθειας, βρίσκεται ο άνθρωπος,  η ψυχή του  ως ηθική συνείδηση.

Υπερασπίζοντας την ενότητα της πόλις, απέναντι στην κίνηση και την διαρκή αλλαγή που την καταστρέφει.  Υπερασπιζόμενος το ενιαίο κοσμοείδωλο της πόλις, την αντικειμενική αλήθεια, απέναντι στο υποκειμενισμό των Σοφιστών. Ο λόγος του Σωκράτη, ο λόγος του Πλάτωνα ήταν η αλήθεια, οι άλλες ήταν γνώμες που καταντούσαν δόξες.

Ο μαθητής του ο Πλάτων, αυτός ο ιδεαλιστής αριστοκράτης, παρουσιάζει τον δάσκαλο του, ως αριστοκράτη που πεθαίνει για την ηθική  αλήθεια και ακεραιότητα,  από τους δημοκρατικούς. Και μπορεί σε ένα μεγάλο βαθμό  να χει και δίκαιο. Η Σωκρατική  ηθικοπολιτική γνώση , η ηθικοπολιτική αλήθεια είναι σε μεγάλο βαθμό αδύνατο να γίνει απόκτημα όλων των πολιτών.

Το φως ξανασβήνει για μερικά λεπτά, ακούγονται ψίθυροι, φωνές και κραυγές,  λόγχες και σταυροί μιλάνε, ανοίγουν δρόμους, ενοποιούν τον κόσμο. Αριστερά της  σκηνής, ο ήλιος ξεπροβάλει, και από ψηλά πέφτει η «σχολή των Αθηνών». Από πίσω εμφανίζεται ο Χέγκελ και μιλάει για την αλήθεια στον  Αριστοτέλη που είναι και το κεντρικό πρόσωπο της «σχολής των Αθηνών».

Στο πίνακα ο Αριστοτέλης με το χέρι του δείχνει προς τα κάτω. Δείχνει πως μέσα από τις εμπειρίες δομούμε την γνώση μας, πως μέσα από τις αισθήσεις μας δημιουργούνται αισθητές εικόνες  που προκαλούν την ενεργοποίηση των εννοιών και έτσι γεννιούνται οι έννοιες. Πρόκειται για μια συνολική διαδικασία απόκτησης γνώσης που εκτυλίσσεται μέσα στο χρόνο με σημείο αφετηρίας την γέννηση μέσα στην συνειδητή των αισθητών αναπαραστάσεων και κορυφώνεται μέσα στην νόηση.

Με την ψυχή στο Αριστοτέλη να συνδέεται με τη ουσία που είναι ύλη και ενέργεια. Η αλήθεια στο Αριστοτέλη δεν βρίσκεται ούτε στην διάνοια, ούτε στα πράγματα και στις αισθήσεις, πάρα στην συνάντηση τους και στην επιδίωξη, στην σκοποθεσία, στο τέλος τους να βρουν ένα μέτρο, μια μεσότητα. Μια οντολογική αρχή μεταξύ των ακρών, μεταξύ του λογικού και των επιθυμιών. Με την ευδαιμονία να είναι η όρεξη της μεσότητας.

Πρόκειται για μια επιστημονική διαδικασία με τον Χέγκελ  να την συγκρίνει με την δική του μέθοδο της συνάντησης υποκειμένου με το αντικείμενο, μια συνάντηση ενότητας και υπέρβασης του ιδεαλιστή Πλάτωνα, του επιστήμονα Αριστοτέλη, των σχετικιστών Σοφιστών, με την  ενότητα και υπέρβαση να  εξελίσσεται επάνω στο σταυρό του μαρτυρίου του Ιησού, μέσα στους ξεβράκωτους που καίνε τα σύμβολα της καταπίεσης, γλεντώντας διονυσιακά τον χειραφετημένο λόγο της καθολικής αλήθειας. Ενότητα και υπέρβαση με το απόλυτο πνεύμα να ολοκληρώνει τον ιστορικό του κύκλο, κατακτώντας την καθολική ιστορική του αλήθεια, δημιουργώντας μια ορθολογική, ελεύθερη και δίκαιη κοινωνία.

Μπούρδες πετάγεται κάποιος νεαρός με μούσια και μαλλιά,  μέσα από το κοινό. Φωνάζοντας: η αλήθεια χερ Χέγκελ βρίσκεται στο αγώνα του προλεταριάτου και στην κομμουνιστική κοινωνία που μόνο οι προλετάριοι μπορεί  να οικοδομήσουν. Μα τι μας λες φωνάζει κάποιος μυστακοφόρος με τρελό βλέμμα:  Σιγά μην μας σώσει η χριστιανική ηθική του προλεταριάτου, η ηθική των δούλων. Οι πραγματικοί αριστοκράτες θα πρέπει να επαναξιολογήσουν τις αξίες, ανοίγοντας τον δρόμο για τον υπεράνθρωπο, και επειδή αυτό αργεί,  εγώ σιωπαίνω.

Οι οπαδοί τους άρχισαν να πλακώνονται και  να σφάζονται. Στο όνομα της αλήθειας κάποιοι φυλάκιζαν τους διαφωνούντες  και τους έστελναν στην εξορία. Κάποιοι άλλοι από το απέναντι στρατόπεδο τους έκαιγαν γιατί δεν έμοιαζαν με αυτούς.  Ένα γενικευμένο χάος με την αξία της αλήθειας  να χάνεται μέσα στην λήθη που προκαλούν οι τραγωδίες. Κάποια στιγμή σταματούν , μαζεύουν τους νεκρούς και αποφασίζουν πως φταίει η τυραννία της αλήθειας που παίρνει καθολικό χαρακτήρα. Αποφασίζουν να μιλήσουν για τις αλήθειες και όχι για την αλήθεια, μια απόφαση όμως που παίρνει χαρακτήρα καθολικότητας, βγάζοντας στην παρανομία, κάθε άποψη που μιλάει για την αλήθεια.

Κουρασμένοι  βάζουν να δουν μια βιντεοκασέτα που βρήκαν πεταμένη. Αρχίζουν να γελούν από την ποιότητα της, μα σιωπαίνουν όταν στο ντεκόρ της ταινίας ένας πάτερ φωνάζει στο ημίγυμνο γιο του: η αλήθεια παιδί μου βρίσκεται στο λόγο του θεού. Όχι πατέρα η αλήθεια βρίσκεται στους «Σεξ Πίστολς», γκε, γκε.

Ξυπνάω από το κτύπημα του κουδουνιού, η γυναίκα μου με φιλάει και μου εύχεται καλημέρα. Σηκώνομαι και σκέπτομαι τι έχω να κάνω. Πρώτα εργασία και χαρά, ύστερα εκλογές στο σωματείο μου και κάπου  στο ενδιάμεσο ή και μετά, να γράψω ένα κείμενο για την αλήθεια. Βαριέμαι και αποφασίζω να μην κάνω τίποτε. Έχω ξεχάσει ήδη το όνειρο που είδα και μόνο η αγωνία του μου έχει μείνει.

Ανασυγκροτώ την σκέψη μου, αναστοχάζομαι επάνω στις επιθυμίες και τις ανάγκες μου. Χρειάζομαι επειγόντως ένα καφέ, ντύνομαι, παίρνω μαζί μου για παρέα τον “αναρχικό επιστημολόγο” Φεγεράμπεντ  και πάω στο τζαμί για καφέ. Ανάβω ένα πούρο και τον διαβάζω: «Και φυσικά δεν είναι αλήθεια ότι πρέπει να ακολουθούμε την αλήθεια. Η ανθρώπινη ζωή κατευθύνεται από πολλές ιδέες. Η αλήθεια είναι μία από αυτές. Η ελευθερία και η πνευματική ανεξαρτησία είναι άλλες. Αν η αλήθεια, όπως γίνεται αντιληπτή από ορισμένους ιδεολόγους, συγκρούεται με την ελευθερία, τότε έχουμε μια επιλογή. Μπορούμε να εγκαταλείψουμε την ελευθερία. Αλλά μπορούμε επίσης να εγκαταλείψουμε την αλήθεια.» (Πώς να προστατέψουμε την κοινωνία από την επιστήμη, 1975).

Μια αντίληψη- που μου δεν ξέρω γιατί- μου γεννάει στην φαντασία μου τον Επίκουρο. Αυτόν τον  διαφωτιστή της ύστερης αρχαιότητας. Αυτόν που στους κήπους του δεν αναγνώριζε ταξικές διαφορές και διαφορές φυλών και φύλων. Η  Επικούρεια φιλοσοφία- με κριτήριο  τις αισθήσεις, τα πάθη την διάνοια, την αταραξία  και την απόκλιση-  έθετε την ελευθερία,  ως μέτρο της αλήθειας . Η Επικούρεια αλήθεια ξεκινώντας από την αισθήσεις, θέτει ως αίτημα  την μετριασμένη- μεσότητα θα έλεγε ο Αριστοτέλης- ηδονή. Αυτόν που πολεμήθηκε όσο κανένας άλλος από τα  φιλοσοφικά, θρησκευτικά και πολιτικά ιερατεία και τις εξουσίες.

Δεν είναι καθόλου- μα καθόλου τυχαίο- πως η δογματική ομολογία του χριστιανισμού, στο αγώνα του ενάντια στην παλαιά παράδοση, πολέμησε -όσο τίποτε- αυτόν τον “αναρχικό” της ύστερης αρχαιότητας. Σε αντίθεση βέβαια με τις παραδόσεις του Πλάτων και του Αριστοτέλη που τις ενσωμάτωσε. Την Πλατωνική παράδοση  με εκφραστή τον μεγάλο Αυγουστίνο και τον Αριστοτελισμό με τον Θωμά τον Ακινάτη, με την ανατολική παράδοση της ορθοδοξίας να συγκεράζει δημιουργικά και τους δυο.   Άλλωστε ο χριστιανισμός  γεννήθηκε μέσα από το πνεύμα του φιλοσοφικού και θρησκευτικού  συγκρητισμού της ύστερης αρχαιότητας, της συνάντησης των “μορφών ζωής” της μεσσιανικής Ιερουσαλήμ, της γνωστικής/ μανιχαιστικής  ανατολής,  των νεοπλατωνιστών και των στωικών.

Πρόκειται για ένα δημιουργικό πνεύμα φιλοσοφικού και θρησκευτικού σχετικισμού που καταστάλαξε στην δογματική ισχύ του χριστιανισμού, υπηρετώντας τις εξουσίες του φεουδαρχικού και φεουδαλικού κόσμου. Αντίστοιχα στην ανατολή, το  δημιουργικό πνεύμα φιλοσοφικού και θρησκευτικού σχετικισμού καταστάλαξε στην δογματική ισχύ του μουσουλμανισμού, με τον σουφισμό να αποτελεί μια συνάντηση, όπου ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, ο Ζωροάστρης  ο Μάνης, κατασκεύασαν εξαιρετικά ενδιαφέρουσες και σε μεγάλο βαθμό ανατρεπτικές  “μορφές ζωής”. Και  σε αυτό το σημείο η φαντασία μου οδηγείται στο σεΐχη Μπεντεντρίν.   Από μια οπτική δεν μπορώ πάρα να αναστοχαστώ το υπόγειο ανατρεπτικό ρεύμα που ξεκινάει από τους σοφιστές, τους κυνικούς, τον Επίκουρο, τον Λουκρήτιο, τον Σπινόζα, τον Σεΐχη Μπεντεντρίν,  τον Μαρξ και την χεγκελιανή αριστερά, ένα υπόγειο ρεύμα με δεκάδες διακλαδώσεις και ρεύματα, συχνά αλληλοσυγκρουόμενα.

Σκέφτομαι πως είναι πολλαπλές, πλουραλιστικές οι μορφές και οι δρόμοι, για να ανακαλύψουμε, να αποκαλύψουμε ή να ανασύρουμε  τις αλήθειες και την αλήθεια. Η αλήθεια, όπως και η παράδοση ή οι παραδόσεις συσχετίζονται άμεσα με την «μορφή ζωής» στην οποία βρίσκονται και ζουν.  Και κάθε «μορφή ζωής» έχει ένα συγκεκριμένο πλαίσιο «γλωσσικών παιγνίων», αναφορικότητας, δυνατοτήτων, μεταφορών, εννοιών, συμβάντων και αληθειών. Είναι αλήθεια πως η πολλαπλότητα των «μορφών ζωής» οικοδομεί και ένα σύμπαν αληθειών, μόνο που αν αυτές μείνουν στην αυτοαναφορικότητα των «μορφών ζωής» και δεν ανοιχτούν, δεν συναντηθούν με τις άλλες, τότε μεταμορφώνονται σε μια δογματική αλήθεια ικανή, να «φάει» την άλλη.      

Κάτω από αυτή την οπτική   η αλήθεια της κάθε  «μορφής ζωής»  στην πραγματικότητα δεν είναι πάρα τμήμα μιας καθολικής αλήθειας, της αλήθειας μιας παγκόσμιας ανθρώπινης κοινότητας, στην οποία κάθε διαφορά, κάθε «μορφή ζωής» είναι ένα μερικό τμήμα της, και αν αυτό το μερικό τμήμα θέλει να παίξει το ρόλο του καθολικού, τότε στην καλύτερη των περιπτώσεων, καίγεται μαχόμενο και στην χειρότερη μετατρέπεται σε δυνάστη των υπολοίπων.

Σβήνω το πούρο, πίνω το καφέ και ανασύρω μια, μια τις εικόνες του ονείρου που είδα. Σηκώνομαι, αποφάσισα  τι θα κάνω: θα πάω να γράψω το κείμενο για την αλήθεια  και θα πάω στις εκλογές στο σωματείο. Η εργασία και η χαρά μπορεί να περιμένει και αύριο: Σήμερα έχει μόνο ελεύθερη δημιουργικότητα…

Δημήτρης Αργυρός

Αφήστε μια απάντηση